Lúa, rau, đậu, bắp, khoai, hoa cắt cành và các cây hằng năm khác đang trên đồng khi đất bị thu hồi được bồi thường bằng giá trị sản lượng của vụ thu hoạch đối với cây trồng đó. Theo nguyên tắc hiện hành của Luật Đất đai 2024 cùng các văn bản sửa đổi, hướng dẫn hiện hành, sản lượng được tính theo năng suất của vụ cao nhất trong các năm trước liền kề của cây trồng đó tại địa phương, nhân với đơn giá do tỉnh quy định; khoảng thời gian, cách lấy năng suất và đơn giá cụ thể theo quy định của UBND tỉnh.
Nói đơn giản: ruộng đang vụ được tính như một vụ đã thu hoạch, theo năng suất chuẩn của địa phương, không phụ thuộc lúa nhà bạn đang tốt hay xấu. Việc của gia đình là bảo đảm diện tích, loại cây và tình trạng đang vụ được ghi đúng trong biên bản, và biết khi nào nên gieo vụ mới, khi nào nên dừng. Bài này cũng nói về vườn ươm cây giống, cây cảnh trồng đất, là nhóm hay bị tính lẫn.
Tính theo năng suất chuẩn, không theo ruộng nhà mình
Người làm ruộng thường hỏi: "Lúa nhà mình năm nay được mùa, có được tính nhiều hơn không?" hay ngược lại "ruộng bị sâu thì có bị tính thấp không?". Theo nguyên tắc, sản lượng dùng để tính không lấy từ ruộng cụ thể mà lấy theo năng suất đại diện của cây trồng đó ở địa phương, vì không ai đo được chính xác sản lượng một vụ chưa thu hoạch. Cách làm này có lợi ở chỗ minh bạch: hai ruộng lúa cùng diện tích, cùng loại thì cùng một con số.
Điều có thể khác nhau giữa các hộ là loại cây và diện tích đang canh tác. Lúa, rau ăn lá, rau ăn quả, hoa, dưa có năng suất và giá khác nhau; nếu ruộng bạn đang trồng rau màu giá trị cao mà biên bản ghi là lúa, chênh lệch sẽ đáng kể. Diện tích đang có cây cũng cần đo đúng, nhất là khi chỉ một phần thửa ruộng nằm trong ranh thu hồi.
Năng suất chuẩn và đơn giá do tỉnh công bố, có thể hỏi xem tại tổ chức làm nhiệm vụ bồi thường. Nếu loại cây nhà bạn trồng là loại địa phương ít trồng, chưa có số liệu năng suất, hãy đề nghị bằng văn bản để cơ quan xác định cách tính, kèm hoá đơn giống và giấy bán sản phẩm các vụ trước.
Ví dụ giả định: tự nhẩm một vụ lúa
Đây là ví dụ giả định với con số tròn để dễ nhẩm, không phải năng suất hay đơn giá của nơi nào. Chị Hoa có hai sào ruộng lúa đang ở giai đoạn làm đòng nằm trong diện thu hồi. Giả sử mỗi sào được tính năng suất chuẩn là 3 tạ mỗi vụ, và đơn giá lúa giả định là 1 triệu đồng mỗi tạ. Giá trị sản lượng vụ của hai sào là 2 nhân 3 nhân 1, tức 6 triệu đồng.
Khi đọc phương án, chị tìm dòng cây hằng năm của hộ mình và kiểm ba thứ: diện tích ghi có đúng hai sào không, loại cây có đúng là lúa không, và đơn giá, năng suất áp dụng có khớp với văn bản của tỉnh không. Ba thứ khớp thì con số khớp. Nếu diện tích ghi thiếu, chị đề nghị đo lại phần ruộng nằm trong ranh.
Ví dụ cũng cho thấy giới hạn: khoản bồi thường cây hằng năm chỉ là một vụ. Mất đất sản xuất lâu dài là chuyện của phần đền bù về đất và các khoản hỗ trợ ổn định đời sống, chuyển đổi nghề, được tính ở những dòng khác trong phương án. Đừng trông vào dòng hoa màu để bù cho mất ruộng; hãy hỏi đủ các dòng.
Tình huống thời vụ và việc nên làm
Lịch thu hồi hiếm khi trùng lịch mùa vụ. Bảng dưới gợi ý cách xử lý từng tình huống; luôn hỏi lại tổ chức làm nhiệm vụ bồi thường về hạn bàn giao cụ thể trước khi quyết định.
| Tình huống | Nên làm gì | Nên hỏi gì | Giữ lại giấy gì |
|---|---|---|---|
| Ruộng đang có cây, chưa tới thu hoạch, hạn bàn giao còn xa | Tiếp tục chăm, thu hoạch nếu kịp trước hạn | Nếu thu hoạch xong trước bàn giao thì dòng cây hằng năm xử lý thế nào | Biên bản kiểm đếm ghi rõ đang có cây |
| Ruộng đang có cây, hạn bàn giao tới trước thu hoạch | Bàn giao đúng hạn, cây được tính theo giá trị sản lượng vụ | Có được tận thu sản phẩm non trước khi bàn giao không | Ảnh ruộng ngày bàn giao |
| Vừa thu hoạch xong, chưa gieo vụ mới | Hỏi hạn bàn giao trước khi đầu tư vụ mới | Vụ mới gieo sau thông báo có được tính không | Bản thông báo thu hồi có ngày |
| Đất bỏ trống lâu, không canh tác | Không trồng tạm để được tính | Không cần hỏi thêm về cây | Không có |
| Ruộng cho người khác thuê cấy | Báo người thuê có mặt khi kiểm đếm | Ai nhận khoản cây trồng theo hợp đồng thuê | Hợp đồng thuê ruộng |
Gieo trồng sau khi có thông báo thu hồi là vùng nhạy cảm. Cây trồng tạo lập sau mốc thông báo không được bồi thường; nhưng canh tác theo đúng mùa vụ quen thuộc của gia đình, đúng lịch thời vụ địa phương, khác với trồng dày đối phó. Khi phân vân, hãy hỏi trước và xin câu trả lời bằng văn bản.
Vườn ươm cây giống và cây cảnh trồng đất
Cây giống trong bầu, cây cảnh trong chậu là tài sản di chuyển được. Theo nguyên tắc chung, những cây có thể di chuyển được bồi thường chi phí di chuyển và thiệt hại thực tế do di chuyển, không tính như cây trồng cố định. Hãy đếm theo lô, theo kích cỡ bầu, chậu, để chi phí di chuyển được tính sát.
Cây giống, cây cảnh trồng thẳng xuống đất. Cây trồng đất khó di chuyển mà không chết, cách tính có thể khác cây trong bầu. Đề nghị ghi rõ trong biên bản cây nào trồng đất, cây nào trong bầu, kích thước, số lượng mỗi loại.
Nhà lưới, nhà màng, hệ thống tưới. Khung nhà lưới, lưới che, hệ thống tưới phun là công trình, được kiểm đếm riêng như công trình phụ. Đừng để chúng bị bỏ qua vì người ta chỉ chú ý đếm cây.
Vườn ươm là cơ sở kinh doanh. Nếu vườn ươm có đăng ký kinh doanh, bán cây thường xuyên, hỏi thêm về khoản hỗ trợ ổn định sản xuất kinh doanh. Giấy đăng ký và sổ sách bán hàng là căn cứ.
Cây mẹ, cây đầu dòng. Cây mẹ để lấy mắt ghép, cành chiết có giá trị riêng. Nếu có giấy công nhận cây đầu dòng hay hoá đơn mua giống gốc, mang theo để đề nghị xem xét.
Danh sách kiểm cho ngày kiểm đếm ruộng, vườn ươm
Đánh dấu khi đã làm xong:
- Biết rõ thửa ruộng nào, phần nào nằm trong ranh thu hồi; hỏi xin trích đo nếu chưa có.
- Ghi loại cây đang trồng trên từng thửa, ngày gieo trồng, giai đoạn hiện tại.
- Chụp ảnh từng thửa vào đúng ngày kiểm đếm, có cảnh rộng và cận cảnh cây.
- Gom hoá đơn mua giống, phân bón vụ hiện tại; giấy bán sản phẩm các vụ trước.
- Với vườn ươm: đếm theo lô, ghi cây trong bầu, trong chậu, trồng đất riêng.
- Kê nhà lưới, giếng, máy bơm, hệ thống tưới vào danh mục công trình.
- Báo người thuê ruộng, người làm chung có mặt nếu có.
- Đọc lại biên bản, kiểm diện tích và loại cây trước khi ký.
Nếu thửa ruộng đứng tên cha mẹ mà con cái đang canh tác, hãy thống nhất trong nhà ai đi làm việc với cán bộ, có giấy uỷ quyền khi cần, để buổi kiểm đếm không phải dời lại.
Câu nên hỏi khi đọc dòng hoa màu trong phương án
Hỏi về diện tích. "Anh chị cho nhà em hỏi, diện tích cây hằng năm của nhà em trong phương án lấy theo số đo kiểm đếm hay theo diện tích thửa trên sổ ạ?" Hai con số này có thể khác nhau khi chỉ một phần thửa bị thu hồi, hoặc khi bờ ruộng, mương nội đồng không có cây.
Hỏi về loại cây áp dụng. "Ruộng nhà em đang trồng dưa, sao trong bảng tính lại ghi là lúa ạ?" Chỉ hỏi khi biên bản kiểm đếm đã ghi đúng loại cây; nếu biên bản cũng ghi sai thì đề nghị kiểm tra lại hiện trạng trước, kèm ảnh chụp ngày kiểm đếm.
Hỏi về văn bản năng suất, đơn giá. "Năng suất và đơn giá đang áp cho cây này lấy theo văn bản nào của tỉnh, nhà em xem ở đâu được ạ?" Đây là văn bản công khai, hỏi xin là chính đáng.
Hỏi về vụ thu hoạch kịp trước bàn giao. "Nếu nhà em thu hoạch xong trước hạn bàn giao thì dòng cây hằng năm trong phương án có được giữ nguyên hay điều chỉnh không ạ?" Câu trả lời mỗi nơi có thể khác, nên hỏi trước khi quyết định thu hoạch hay để nguyên.
Hỏi về các dòng khác ngoài hoa màu. "Ngoài dòng cây trồng, hộ nhà em có thuộc diện được tính hỗ trợ ổn định đời sống, chuyển đổi nghề không ạ?" Người trực tiếp làm nông mất đất sản xuất cần hỏi đủ, đừng dừng ở dòng hoa màu.
Những việc không nên làm và khi nào cần hỏi thêm
Không trồng xen thêm cây ngắn ngày, cắm thêm cây giống vào ruộng sau khi có thông báo để "tăng diện tích canh tác". Cây trồng sau mốc thông báo không được bồi thường, và việc này dễ gây tranh luận với cả cán bộ lẫn hàng xóm. Không phá bỏ cây đang vụ trước khi kiểm đếm vì nghĩ "đằng nào cũng mất"; cây đã phá thì không còn để ghi nhận.
Không nghe lời hứa của người không có trách nhiệm về việc "lo cho ruộng được tính là rau màu thay vì lúa". Loại cây được ghi theo hiện trạng thật. Nếu hiện trạng bị ghi sai, đường đúng là đề nghị đo, kiểm lại bằng văn bản, kèm ảnh và giấy tờ.
Với hộ có diện tích lớn, nhiều thửa, trồng nhiều loại cây, hoặc đang có hợp đồng cung cấp nông sản cho doanh nghiệp mà hợp đồng bị ảnh hưởng do thu hồi, gia đình nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để rõ khoản nào được tính trong phương án, khoản nào là chuyện hợp đồng dân sự phải tự thương lượng với đối tác.
Câu hỏi thường gặp
Lúa đang xanh chưa thu hoạch có được đền bù không?
Có. Cây hằng năm đang trên đồng khi thu hồi được bồi thường bằng giá trị sản lượng của vụ thu hoạch, tính theo năng suất đại diện của địa phương và đơn giá do tỉnh quy định, không phụ thuộc lúa nhà bạn đang tốt hay xấu.
Năng suất dùng để tính đền bù hoa màu lấy ở đâu?
Năng suất được lấy theo số liệu của cây trồng đó tại địa phương trong các năm trước liền kề, theo cách tỉnh hướng dẫn. Bạn có thể xin xem văn bản đang áp dụng tại tổ chức làm nhiệm vụ bồi thường.
Có nên gieo vụ mới khi đã có thông báo thu hồi không?
Nên hỏi hạn bàn giao trước. Cây trồng tạo lập sau mốc thông báo thu hồi có thể không được bồi thường. Nếu hạn bàn giao còn xa và gia đình vẫn canh tác theo mùa vụ quen thuộc, hãy hỏi rõ và xin trả lời bằng văn bản.
Ruộng cho người khác thuê cấy thì ai nhận tiền đền bù hoa màu?
Người bỏ công, bỏ vốn trồng vụ đó thường là chủ của cây trồng, nhưng còn tuỳ hợp đồng thuê. Đọc lại hợp đồng, báo người thuê có mặt khi kiểm đếm để hai bên kê khai rõ ràng.
Cây cảnh trồng trong chậu có được đền bù như cây trồng đất không?
Không. Cây trong chậu, trong bầu là tài sản di chuyển được nên được tính chi phí di chuyển và thiệt hại thực tế do di chuyển. Cây trồng thẳng xuống đất có thể được tính theo cách khác, nên ghi riêng hai nhóm trong biên bản.
Nhà lưới trồng rau có được tính tiền không?
Khung nhà lưới, nhà màng, hệ thống tưới là công trình gắn với đất, được kiểm đếm riêng ngoài phần cây trồng. Hãy đo diện tích, ghi vật liệu khung và chụp ảnh trước ngày kiểm đếm.