Mọi công trình gắn liền với đất trong phần bị thu hồi, không riêng căn nhà chính, đều phải được kiểm đếm và ghi vào biên bản: tường rào, cổng, giếng, sân, bếp xây riêng, nhà vệ sinh ngoài, bể nước, chuồng trại, mái che. Việc cần làm trước tiên là tự lập một danh mục đầy đủ có số đo, để khi cán bộ đến, từng món được đối chiếu và ghi lại, không món nào bị gộp chung một dòng mơ hồ.
Công trình phụ hay bị sót không phải vì ai cố ý, mà vì buổi kiểm đếm thường dồn sức vào căn nhà, còn những thứ nằm rải rác ngoài sân, sau vườn thì dễ bị lướt qua. Bài này đi qua từng loại công trình phụ: đo bằng gì, ghi theo đơn vị nào, cách tính theo nguyên lý ra sao, và những tình huống như tường rào chung ranh, giếng dùng chung với hàng xóm.
Vì sao công trình phụ hay bị sót
Ở thành phố, công trình phụ có thể chỉ là bức tường rào, cái cổng và bể nước ngầm. Ở nông thôn thì danh sách dài hơn nhiều: sân phơi lúa, giếng khoan, giếng đào, bể chứa nước mưa, bếp củi xây riêng, nhà vệ sinh ngoài, chuồng heo, chuồng gà, nhà kho, mái che máy cày, đường bê tông nội bộ dẫn vào nhà, cống thoát nước. Mỗi thứ một ít, nhưng cộng lại có khi là một khoản không nhỏ so với tiền nhà.
Có ba lý do khiến chúng hay lọt khỏi biên bản. Một là cán bộ đi theo trình tự đo nhà trước, đến lúc ra vườn thì trời tối hoặc phải sang hộ khác. Hai là chủ nhà quen mắt, không nghĩ cái giếng cũ hay bức tường rào đã rêu phong là "tài sản". Ba là biên bản ghi gộp "công trình phụ" mà không kèm kích thước, đến khi lập phương án thì không có căn cứ để tính.
Cách khắc phục đơn giản: trước ngày kiểm đếm, cả nhà đi một vòng quanh khuôn viên, liệt kê từng thứ, đo và chụp ảnh. Danh mục đó là "bản nháp" để đối chiếu với biên bản. Nó không thay biên bản, nhưng giúp bạn nói được ngay "còn cái giếng sau bếp và đoạn tường rào phía sau chưa đo".
Đo từng loại công trình phụ thế nào
Mỗi loại công trình thường được tính theo một đơn vị riêng. Ghi đúng đơn vị ngay từ đầu thì bảng tính sau này mới đối chiếu được. Đơn giá cụ thể theo quy định của UBND tỉnh; bảng dưới chỉ nói cách đo.
| Công trình | Đơn vị thường dùng | Cần đo, ghi những gì | Hay bị sót |
|---|---|---|---|
| Tường rào | Mét vuông mặt tường hoặc mét dài | Chiều dài từng đoạn, chiều cao, vật liệu (gạch, đá, lưới thép), có trụ, có móng không | Đoạn tường phía sau vườn, phần chân móng |
| Cổng | Cái hoặc mét vuông | Kích thước, vật liệu cánh cổng, trụ cổng, mái cổng | Trụ và mái cổng tính riêng với cánh |
| Giếng đào, giếng khoan | Cái hoặc mét sâu | Độ sâu, đường kính, thành giếng xây hay ống, có máy bơm, bệ giếng | Giếng khoan nằm khuất, giếng đã lấp một phần |
| Sân, đường nội bộ | Mét vuông | Diện tích, vật liệu (bê tông, gạch, đất nện), độ dày lớp bê tông nếu biết | Lối đi bê tông hẹp dẫn ra vườn |
| Bể nước, bể phốt | Mét khối | Dài, rộng, sâu; xây gạch hay bê tông; nổi hay ngầm | Bể ngầm dưới sân, không nhìn thấy |
| Bếp, nhà vệ sinh ngoài | Mét vuông sàn | Diện tích, tường, mái, nền như một căn nhà nhỏ | Bị ghi chung vào nhà chính |
| Chuồng trại, nhà kho | Mét vuông | Diện tích, kết cấu khung, mái, nền, vách | Chuồng tạm bằng tre lá bị bỏ qua |
| Mái che, giàn | Mét vuông | Diện tích mái, vật liệu khung và mái | Giàn mái tôn che sân phơi |
Nếu không chắc độ sâu giếng hay kích thước bể ngầm, hãy ghi "ước chừng" và nói rõ với cán bộ để họ kiểm tra. Ghi ước chừng có lời nói rõ vẫn hơn để trống.
Phục vụ sinh hoạt hay phục vụ sản xuất: hai cách tính khác nhau
Theo nguyên tắc của Luật Đất đai 2024 cùng các văn bản sửa đổi, hướng dẫn hiện hành, nhà ở và công trình phục vụ sinh hoạt của hộ gia đình, cá nhân được bồi thường theo giá trị xây dựng mới của công trình có tiêu chuẩn kỹ thuật tương đương. Bếp, nhà vệ sinh, giếng nước sinh hoạt, bể nước, tường rào bao quanh nhà thường thuộc nhóm này.
Còn những công trình phục vụ sản xuất, kinh doanh như chuồng trại chăn nuôi quy mô lớn, nhà kho chứa nông sản để bán, sân phơi dùng cho cơ sở xay xát, có thể được tính theo cách khác: dựa vào giá trị hiện có của công trình, tức có xét mức độ còn mới hay đã cũ, cộng thêm một khoản theo quy định, nhưng tổng không vượt giá trị xây mới. Mỗi tỉnh hướng dẫn cụ thể cách xếp nhóm và tỷ lệ.
Vì vậy, khi kê khai, bạn nên nói rõ công dụng thật của từng công trình. Cái chuồng heo nuôi vài con ăn Tết khác cái trại chăn nuôi có hợp đồng bán thịt. Không cần "nâng" công dụng lên cho lợi, vì cán bộ nhìn thấy hiện trạng; nhưng cũng đừng để một công trình sinh hoạt bị xếp nhầm sang nhóm khác chỉ vì không ai nói. Câu nên hỏi: "Công trình này nhà em đang được tính theo nhóm nào, giá trị xây mới hay giá trị hiện có ạ?"
Các bước tự lập danh mục công trình phụ
Làm một lần, mất chừng một buổi, dùng được suốt quá trình từ kiểm đếm đến khi đọc phương án:
- Vẽ phác khuôn viên lên một tờ giấy: nhà chính ở giữa, đánh dấu vị trí từng công trình phụ, đường ranh thửa và phần dự kiến bị thu hồi nếu đã biết.
- Đánh số từng công trình trên hình vẽ, theo một chiều đi, ví dụ bắt đầu từ cổng đi theo chiều kim đồng hồ.
- Đo từng công trình theo đơn vị ở bảng trên, ghi cạnh số thứ tự. Đo hai lần những chỗ dài như tường rào.
- Chụp mỗi công trình hai tấm: một tấm xa thấy vị trí trong khuôn viên, một tấm gần thấy vật liệu. Đặt tên ảnh theo số thứ tự.
- Ghi năm xây ước chừng và giấy tờ liên quan nếu có, như hoá đơn khoan giếng, biên nhận thợ xây tường rào.
- Mang bản danh mục theo trong ngày kiểm đếm, đánh dấu từng món khi cán bộ đã đo và ghi.
- Khi phương án niêm yết, dò lại từng số thứ tự với bảng tính chi tiết của hộ mình, khoanh lại món nào không thấy.
Ví dụ giả định: khuôn viên nhà bà Năm
Ví dụ giả định. Bà Năm sống một mình trong căn nhà cấp bốn ở quê, con cái làm ăn xa. Phần đất bị thu hồi gồm cả nhà, sân và nửa vườn sau. Trước ngày kiểm đếm, cô con gái về, cùng mẹ đi một vòng và kê được mười một món: nhà chính, bếp củi xây riêng, nhà vệ sinh ngoài, giếng đào có thành xây, bể chứa nước mưa, sân gạch, đoạn tường rào mặt trước, hàng rào lưới phía hông, cổng sắt có trụ, chuồng gà, giàn mái tôn che chỗ phơi.
Trong buổi kiểm đếm, cán bộ đo nhà chính, bếp, sân và tường rào mặt trước. Cô con gái mở danh mục ra, nhắc lịch sự còn giếng, bể nước mưa, hàng rào lưới, trụ cổng và giàn mái tôn. Cán bộ đo bổ sung và ghi vào biên bản. Riêng chuồng gà làm bằng tre lá, cán bộ ghi là công trình tạm, tính theo quy định riêng; cô ghi ý kiến xin xem lại cách tính khi phương án ra.
Điều đáng học ở đây không phải là "đòi thêm", mà là sự chuẩn bị. Không có tờ danh mục, năm món kia rất có thể đã trôi qua, và đến lúc đọc phương án thì không còn hiện trạng để chứng minh vì nhà đã dọn. Với người già sống một mình, việc này càng cần con cháu hoặc người được uỷ quyền đứng ra làm cùng.
Tường rào chung ranh, giếng dùng chung và những tình huống dễ vướng
Tường rào nằm trên ranh hai thửa. Nếu hai nhà cùng góp tiền xây, phần bồi thường có thể phải chia. Nên thống nhất với hàng xóm từ trước, ghi chung vào biên bản ai đã bỏ tiền xây, tránh để sau này mỗi bên một lời.
Giếng hoặc bể nước dùng chung nhiều hộ. Ghi rõ giếng nằm trên thửa của ai, những hộ nào dùng, ai bỏ tiền khoan. Người sử dụng đất nơi có giếng thường là người đứng tên nhận, việc chia lại là thoả thuận dân sự giữa các hộ.
Công trình phụ của người thuê. Người thuê đất tự xây chuồng trại, mái che thì tài sản đó của họ. Báo cho người thuê có mặt khi kiểm đếm để kê khai phần của mình.
Công trình nằm vắt qua ranh thu hồi. Bức tường rào bị cắt giữa chừng, sân bị cắt một nửa: đề nghị ghi cả phần bị phá và phần phải xây lại để khép kín khuôn viên còn lại.
Công trình đã hư hỏng, bỏ không. Vẫn kê, vẫn để cán bộ ghi nhận hiện trạng. Được tính hay không, tính thế nào là việc của phương án theo quy định, còn việc của bạn là không để nó bị bỏ qua.
Câu nên hỏi cán bộ và việc không nên làm
Hỏi xem từng công trình đã có trong biên bản chưa. "Anh chị cho nhà em đối chiếu danh mục này với biên bản: giếng sau bếp, bể nước mưa và đoạn rào lưới phía hông đã được ghi chưa ạ?" Đưa danh mục có đánh số giúp cán bộ kiểm nhanh, không mất lòng ai.
Hỏi về đơn vị tính. "Tường rào nhà em được tính theo mét vuông hay mét dài, có tính phần móng và trụ không ạ?" Biết đơn vị thì mới tự nhẩm và đối chiếu được với bảng tính chi tiết sau này.
Hỏi về phần phải xây lại. Khi chỉ một phần khuôn viên bị thu hồi: "Phần tường rào phải xây lại để khép kín đất còn lại có được xem xét trong phương án không ạ?"
Không tự tháo dỡ công trình phụ trước khi kiểm đếm. Có gia đình tháo cổng sắt, máy bơm, mái tôn đem bán sớm cho đỡ mất, rồi đến lúc kiểm đếm không còn gì để ghi. Chỉ tháo khi đã có biên bản và đến hạn bàn giao.
Không xây thêm chuồng, mái che sau khi có thông báo thu hồi. Công trình tạo lập sau mốc này không được bồi thường. Nếu thật sự cần chỗ nhốt gia súc tạm thời, hãy làm loại tháo lắp được và hiểu rằng đó là chi phí tự chịu.
Câu hỏi thường gặp
Tường rào có được đền bù khi giải toả không?
Có, tường rào là công trình gắn liền với đất nên được kiểm đếm và tính theo đơn giá của tỉnh, thường theo mét vuông mặt tường hoặc mét dài tuỳ loại. Cần ghi đủ chiều dài từng đoạn, chiều cao, vật liệu và phần móng.
Giếng khoan, giếng đào được tính tiền theo cách nào?
Giếng thường được tính theo cái hoặc theo mét sâu, tuỳ quy định của tỉnh. Nên ghi độ sâu, đường kính, vật liệu thành giếng và cho biết có máy bơm hay không; máy bơm là thiết bị tháo dời được nên thường xem ở khoản di chuyển.
Chuồng heo, chuồng gà làm bằng tre lá có được tính không?
Công trình tạm vẫn được kiểm đếm, cách tính theo quy định riêng của tỉnh cho loại kết cấu đơn giản. Đừng tự bỏ qua vì nghĩ nó không đáng; cứ để cán bộ ghi hiện trạng vào biên bản.
Sân bê tông trước nhà có phải là công trình được đền bù không?
Sân lát gạch hoặc đổ bê tông là công trình gắn với đất và được kiểm đếm theo mét vuông. Lối đi bê tông ra vườn, sân phơi, đường nội bộ cũng nên đo và ghi riêng từng phần.
Công trình phụ bị sót trong biên bản kiểm đếm thì xử lý ra sao?
Gửi văn bản đề nghị kiểm đếm bổ sung tới tổ chức làm nhiệm vụ bồi thường càng sớm càng tốt, kèm ảnh, số đo và vị trí trên sơ đồ khuôn viên. Đề nghị khi công trình còn nguyên thì dễ kiểm tra hơn nhiều.
Tường rào chung với hàng xóm thì tiền đền bù chia thế nào?
Nếu hai bên cùng xây, việc chia phụ thuộc thoả thuận và đóng góp của mỗi bên. Nên thống nhất trước, ghi vào biên bản ai bỏ tiền xây; nếu bất đồng thì hoà giải ở cơ sở trước khi tính đến đường khác.