Trước khi đăng ký nhận lô đất, căn nhà hay căn hộ tái định cư, hoặc trước khi quyết định tự lo chỗ ở, gia đình nên đi xem tận nơi ít nhất hai lần: một lần ngày nắng, một lần sau cơn mưa lớn. Nhìn sơ đồ phân lô trên giấy không cho biết đường có ngập không, chợ xa bao nhiêu, trường đã có lớp chưa.
Không cần biết gì về xây dựng. Chỉ cần đi với con mắt của từng người sẽ sống ở đó: người đi làm, đứa con đi học, người già đi chợ, người buôn bán. Danh sách dưới đây giúp mỗi chuyến đi có việc cụ thể để nhìn, để hỏi.
Vì sao phải xem tận nơi, không chỉ nhìn bản vẽ
Bản vẽ quy hoạch khu tái định cư thường đẹp: đường thẳng, cây xanh, khu trường học, khu chợ. Nhưng bản vẽ là kế hoạch, còn đời sống bắt đầu từ ngày gia đình dọn tới. Có khu đã xong đường, xong điện nước, có trường có chợ; có khu hạ tầng chính đã xong nhưng trường, chợ còn là bãi đất trống; cũng có khu mới đang san lấp.
Biết khu mình sắp tới đang ở giai đoạn nào giúp gia đình quyết định thực tế hơn: có nên nhận lô ngay hay chờ, có cần thuê tạm một thời gian, con cái chuyển trường lúc nào, ai sẽ đi xa hơn để làm việc. Đây cũng là lúc so sánh với lựa chọn tự lo chỗ ở nếu quy định của tỉnh cho phép.
Ngoài ra, một chuyến đi xem còn giúp phát hiện điều mà phương án không ghi: lô gần trạm biến áp, dãy nằm thấp hơn mặt đường, khu chưa có đường nối ra trục chính. Những điều này nên được ghi chép lại và hỏi tổ chức làm nhiệm vụ bồi thường trước buổi bốc thăm.
Danh sách kiểm hạ tầng: đi một vòng, đánh dấu từng dòng
Mang theo sổ, chụp ảnh có ngày giờ, đánh dấu đã thấy hay chưa thấy:
- Đường nội bộ đã trải nhựa hay bê tông chưa, có vỉa hè, có đèn đường không
- Có đường nối ra trục chính chưa, hay phải đi đường tạm, đường đất
- Điện đã kéo tới từng lô chưa, trạm biến áp đặt ở đâu so với các dãy
- Nước máy đã có đường ống tới lô chưa, hay khu còn dùng giếng
- Hệ thống thoát nước: miệng cống, mương có thông không; sau cơn mưa có đọng nước ở dãy nào
- Mặt bằng lô có thấp hơn mặt đường không, có phải tôn nền thêm khi xây không
- Cây xanh, khu đất dành cho công viên, nhà văn hoá đã có hay mới khoanh vùng
- Có điểm thu gom rác, đã có người thu gom định kỳ chưa
Dòng nào chưa thấy, ghi ra thành câu hỏi. Ví dụ: "Nhà em thấy dãy C còn đọng nước sau mưa, anh chị cho hỏi khu có kế hoạch làm thêm cống ở đó không, dự kiến khi nào?" Hỏi đúng chỗ, có ảnh kèm, cán bộ dễ trả lời cụ thể hơn.
Nhìn khu mới bằng mắt từng người trong nhà
Mỗi người trong nhà cần một thứ khác nhau. Ngồi lại trước chuyến đi, ghi ra cho từng người:
| Người trong nhà | Cần xem gì | Câu nên hỏi |
|---|---|---|
| Con đang đi học | Trường mầm non, tiểu học, trung học gần nhất; đường tới trường có an toàn không | Trường trong khu đã tuyển sinh chưa, con chuyển tới thì làm thủ tục ở đâu |
| Người đi làm | Thời gian đi từ khu mới tới chỗ làm vào giờ cao điểm | Có tuyến xe buýt, đường tắt nào đang làm không |
| Người già | Trạm y tế, chợ, chỗ đi bộ buổi sáng; nhà có cầu thang không | Trạm y tế gần nhất ở đâu, có cấp cứu ban đêm không |
| Người buôn bán nhỏ | Lô mặt đường hay trong hẻm, lượng người qua lại, chợ tạm | Khu có quy định gì về kinh doanh tại nhà không |
| Người làm nông còn đất | Quãng đường từ khu mới ra phần ruộng còn lại | Có đường cho xe chở nông sản không |
Bảng này thường làm cả nhà nhận ra một điều: lô "đẹp" trên sơ đồ chưa chắc hợp với gia đình mình. Lô mặt đường hợp người buôn bán; lô trong hẻm yên tĩnh hợp người già và trẻ nhỏ.
Ví dụ giả định: chuyến đi thứ hai sau mưa
Gia đình chị Hoa đi xem khu tái định cư lần đầu vào một sáng nắng. Đường mới, cây non, lô vuông vức, cả nhà ưng ngay dãy phía trong vì yên tĩnh. Đây là ví dụ giả định.
Hai tuần sau, chị quay lại sau một trận mưa lớn buổi chiều. Dãy phía trong đọng nước tới mắt cá chân, còn dãy sát đường chính khô ráo. Chị chụp ảnh, ghi giờ, rồi hỏi tổ chức làm nhiệm vụ bồi thường. Câu trả lời là đoạn cống phía cuối khu đang chờ đấu nối, dự kiến hoàn thành trong năm.
Thông tin này không làm thay đổi kết quả bốc thăm, nhưng giúp chị chuẩn bị đúng: khi xây nhà thì nâng nền cao hơn mặt đường, và theo dõi tiến độ đấu nối cống. Nếu không đi lần hai, gia đình có thể đổ nền theo cao độ cũ rồi mới phát hiện vấn đề khi đã ở.
Chị cũng gửi một văn bản ngắn kèm ảnh tới tổ chức làm nhiệm vụ bồi thường, đề nghị cho biết tiến độ đấu nối cống của dãy phía trong. Văn bản không đòi hỏi gì thêm, chỉ ghi nhận hiện trạng và xin thông tin. Nhờ vậy, khi các hộ cùng dãy hỏi, câu trả lời đã có sẵn trên giấy, ai cũng biết cùng một điều, không ai phải đoán.
Hỏi về những gì chưa có: hỏi thế nào cho có câu trả lời
Hỏi bằng câu cụ thể, không hỏi chung chung. Thay vì "Khu này bao giờ xong?", hãy hỏi "Trường tiểu học trong khu dự kiến khai giảng năm nào ạ?". Câu cụ thể dễ có câu trả lời cụ thể, dễ ghi lại.
Ghi tên, ngày, nội dung. Mỗi lần hỏi, ghi ai trả lời, ngày nào, nói gì. Những ghi chép này có ích khi gia đình phải sắp xếp chỗ ở tạm hay chuyển trường cho con.
Hỏi bằng văn bản khi việc quan trọng. Với các điểm ảnh hưởng lớn như khu chưa có điện nước khi đã tới hạn bàn giao đất cũ, nên gửi văn bản hỏi, kèm ảnh chụp có ngày giờ, đến tổ chức làm nhiệm vụ bồi thường hoặc UBND cấp xã.
Phân biệt cam kết và dự kiến. Lời nói "chắc cuối năm xong" là dự kiến. Văn bản có kế hoạch, tiến độ mới là thứ đáng dựa vào khi gia đình lên lịch chuyển nhà.
Nhận lô ngay hay chờ hạ tầng: tính theo lịch của gia đình
Có khu tái định cư bàn giao lô khi đường, điện, nước đã xong nhưng trường, chợ, trạm y tế mới đang xây. Lúc đó gia đình phải tính: dọn tới ngay để ổn định một chỗ, hay ở tạm nơi khác thêm một thời gian. Câu trả lời tuỳ vào lịch của chính gia đình, không có đáp án chung.
Một cách dễ làm là ghi ra ba mốc: ngày phải bàn giao đất cũ, ngày dự kiến nhận lô mới, và thời gian cần để xây xong một căn nhà có thể ở. Đặt ba mốc cạnh nhau sẽ thấy ngay khoảng trống gia đình phải ở tạm dài hay ngắn. Khoảng trống đó quyết định chuyện có cần thuê nhà, chuyển trường cho con một lần hay hai lần, người già có nên tạm ở với con cái không.
Nếu khoảng trống dài, hỏi rõ tổ chức làm nhiệm vụ bồi thường về các khoản hỗ trợ trong thời gian chờ theo phương án của dự án. Nếu khu tái định cư đã gần xong, nhiều gia đình chọn xây trước một phần nhà đủ ở, rồi hoàn thiện dần, để tránh chuyển chỗ hai lần.
Ghi một trang sau mỗi chuyến đi
Về nhà, ghi ngay một trang ngắn cho cả nhà cùng đọc, nhất là khi có người không đi được. Trang đó nên có:
- Ngày đi, giờ đi, trời nắng hay vừa mưa
- Những dãy, những lô đã đi qua và nhận xét ngắn cho từng dãy
- Những gì đã có thật: đường, điện, nước, cống, đèn đường
- Những gì mới là kế hoạch: trường, chợ, công viên, trạm y tế
- Thời gian đi từ khu mới tới chỗ làm, chỗ học của từng người
- Các câu hỏi còn chưa có câu trả lời, ai sẽ đi hỏi
- Ảnh chụp đánh số, ghi chú ảnh nào chụp ở đâu
Trang ghi chép giúp con cái ở xa cùng góp ý được, và giúp cả nhà nói cùng một ngôn ngữ khi bàn chọn lô. Sau vài chuyến đi, so các trang với nhau cũng thấy được hạ tầng khu tái định cư đang tiến tới đâu.
Những điều không nên dựa vào khi chọn
Lời môi giới đứng ở đầu khu. Người môi giới thường nói theo hướng mua bán, không theo hướng gia đình sẽ sống thế nào. Họ cũng có thể rủ bán lô sớm, việc rất dễ vướng rắc rối khi lô chưa có giấy chứng nhận.
Ảnh phối cảnh đẹp trên mạng. Ảnh phối cảnh là hình dung tương lai. Gia đình cần nhìn hiện trạng.
Kinh nghiệm của người ở khu tái định cư khác. Mỗi khu một tiến độ, một chất lượng hạ tầng. Chuyện "khu bên kia ba năm mới có nước" không chắc đúng với khu của mình, và ngược lại.
Chỉ nhìn giá lô. Lô rẻ hơn mà phải tôn nền cao, xa trường, xa chợ có thể tốn kém hơn về lâu dài. Cân nhắc cả chi phí xây, chi phí đi lại hằng ngày.
Lời đồn trong nhóm hàng xóm. Tin "khu này sắp mở đường lớn" hay "khu kia sắp bị điều chỉnh" lan rất nhanh. Muốn biết thật thì hỏi UBND cấp xã hoặc tổ chức làm nhiệm vụ bồi thường, xin xem văn bản, đừng quyết theo tin đồn.
Câu hỏi thường gặp
Có được vào khu tái định cư xem trước khi bốc thăm không?
Thường là được, vì khu tái định cư là khu đất công khai. Một số khu đang thi công có thể hạn chế vào những đoạn nguy hiểm. Hỏi tổ chức làm nhiệm vụ bồi thường về ngày giờ thuận tiện, có khi họ còn tổ chức buổi dẫn đi xem.
Khu tái định cư chưa có trường thì con đi học ở đâu?
Trong thời gian chờ, con thường học ở trường gần nhất theo phân tuyến của địa phương. Hỏi UBND cấp xã nơi có khu tái định cư hoặc chính nhà trường gần đó về trường tiếp nhận và thủ tục chuyển trường trước khi dọn nhà.
Thấy lô đọng nước sau mưa thì báo ai?
Chụp ảnh có ngày giờ, ghi vị trí lô, rồi gửi văn bản hoặc báo trực tiếp tổ chức làm nhiệm vụ bồi thường, đồng gửi UBND cấp xã. Đề nghị cho biết kế hoạch khắc phục và ghi lại câu trả lời.
Đi xem khu tái định cư nên đi mấy lần?
Ít nhất hai lần: một lần ngày nắng để xem tổng thể, một lần sau cơn mưa lớn để xem thoát nước. Nếu có thể, đi thêm vào giờ cao điểm sáng để biết đường từ khu mới tới chỗ làm, chỗ học mất bao lâu.
Thấy khu tái định cư chưa ổn có được chọn nhận tiền không?
Tuỳ quy định của tỉnh, hộ đủ điều kiện tái định cư có thể được chọn tự lo chỗ ở và nhận tiền, có nơi kèm khoản hỗ trợ. Lựa chọn phải đăng ký bằng văn bản đúng hạn, nên cân nhắc kỹ trước khi nộp.
Có nên nghe môi giới tư vấn chọn lô tái định cư không?
Không nên dựa vào lời môi giới, vì họ thường nhìn theo hướng mua bán. Hãy tự đi xem, hỏi tổ chức làm nhiệm vụ bồi thường, và cân nhắc theo nhu cầu sống thực tế của từng người trong nhà.