Đền bù đất ở, trong chữ luật gọi là bồi thường về đất, có một phép tính gốc rất đơn giản: diện tích đất ở bị thu hồi nhân với giá đất cụ thể mà cơ quan có thẩm quyền quyết định cho dự án, rồi trừ đi khoản nghĩa vụ tài chính còn nợ (nếu có). Mọi khoản khác như tiền nhà, tiền cây, tiền hỗ trợ, tiền thuê nhà tạm là những dòng riêng, không nằm trong con số này. Vì vậy việc đầu tiên khi tự nhẩm là tách dòng đất ra khỏi phần còn lại.
Tự nhẩm không phải để tranh cãi với cán bộ, mà để khi phương án được niêm yết, gia đình bạn biết ngay con số nào khớp, con số nào lệch và lệch ở đâu. Ba thứ cần có là diện tích đất ở được tính, giá đất cụ thể áp cho vị trí thửa đất nhà mình, và các dòng cộng trừ. Phần dưới đi qua từng thứ, kèm một ví dụ giả định bằng số tròn để dễ theo.
Bồi thường về đất chỉ là một dòng trong bảng tính của hộ
Nhiều gia đình nghe con số tổng rồi chia cho số mét vuông, ra một “giá đền bù mỗi mét” và đem so với giá rao bán quanh xóm. Cách so đó gần như luôn sai, vì con số tổng là tổng của nhiều dòng khác bản chất. Trong bảng tính chi tiết của một hộ thường có: bồi thường về đất; bồi thường nhà ở, công trình, vật kiến trúc; bồi thường cây trồng, vật nuôi nếu có; chi phí di chuyển; các khoản hỗ trợ; và cuối cùng là các khoản khấu trừ.
Dòng bồi thường về đất phụ thuộc vào ba yếu tố: loại đất (đất ở, đất vườn ao, đất nông nghiệp, đất thương mại dịch vụ), diện tích từng loại bị thu hồi, và giá đất cụ thể của từng loại ở đúng vị trí đó. Một thửa có cả đất ở lẫn đất vườn sẽ có ít nhất hai dòng với hai mức giá khác nhau. Nếu bạn gộp chung, phép nhẩm sẽ ra một con số không giống bất cứ dòng nào trong phương án.
Cách làm đơn giản: lấy một tờ giấy, kẻ ba cột “loại đất – diện tích – giá”, mỗi loại đất một dòng. Chỉ sau khi ba cột này rõ ràng mới nhân ra tiền. Phần nhà cửa và hỗ trợ để sang trang khác, đối chiếu sau. Khi nói chuyện với tổ chức làm nhiệm vụ bồi thường, giải phóng mặt bằng, bạn cũng nên hỏi theo đúng từng dòng như vậy thay vì hỏi “sao nhà em được ít thế”.
Ba con số cần có trước khi nhẩm và lấy ở đâu
Đừng nhẩm bằng con số nghe kể. Mỗi con số dưới đây đều có nguồn chính thức để đối chiếu, và gia đình bạn có quyền được xem phần liên quan đến hộ mình.
| Con số | Lấy từ đâu | Kiểm thế nào | Hay sai ở đâu |
|---|---|---|---|
| Diện tích đất ở bị thu hồi | Giấy chứng nhận, bản trích đo phần thu hồi, biên bản kiểm đếm | So diện tích trên sổ, trên trích đo và trên biên bản; ba số phải giải thích được với nhau | Lấy cả diện tích thửa trong khi chỉ thu hồi một phần |
| Diện tích từng loại đất trong thửa | Trang ghi loại đất trên giấy chứng nhận | Xem sổ ghi bao nhiêu mét vuông là đất ở, bao nhiêu là đất trồng cây hoặc đất ao | Tưởng cả thửa là đất ở vì đã xây nhà trên đó |
| Giá đất cụ thể | Quyết định giá đất cụ thể cho dự án, được thể hiện trong phương án | Hỏi thửa nhà mình thuộc vị trí, tuyến đường hay khu vực nào trong quyết định giá | Lấy giá trong bảng giá đất hoặc giá rao bán để so |
| Khoản khấu trừ | Dòng khấu trừ trong bảng tính chi tiết | Hỏi khấu trừ khoản gì, căn cứ giấy nào | Không để ý dòng trừ nên tổng thấp hơn tự tính |
Khi đã có đủ bốn dòng này, phần nhẩm chỉ còn là phép nhân và phép trừ. Phần khó thật sự nằm ở việc xác định đúng loại đất và đúng vị trí, chứ không phải ở phép tính.
Ví dụ giả định: nhà bà Năm bị thu hồi phần đất phía trước
Ví dụ giả định dưới đây chỉ dùng số tròn để dễ nhẩm, không phải giá của bất cứ nơi nào. Bà Năm có một thửa đất, giấy chứng nhận ghi 200 mét vuông, trong đó 100 mét vuông đất ở và 100 mét vuông đất trồng cây lâu năm. Dự án mở rộng đường thu hồi 60 mét vuông phía trước, toàn bộ nằm trong phần đất ở. Giả định quyết định giá đất cụ thể cho vị trí mặt đường của bà là 10 triệu đồng mỗi mét vuông đất ở.
Dòng bồi thường về đất của bà Năm sẽ là 60 nhân 10 triệu, bằng 600 triệu đồng. Giả định bà còn nợ một khoản tiền sử dụng đất được ghi nợ trên giấy chứng nhận là 50 triệu đồng, khoản này có thể bị trừ, còn 550 triệu đồng. Tiền phá dỡ phần nhà phía trước, tiền làm lại cổng, các khoản hỗ trợ sẽ nằm ở những dòng khác.
Bây giờ giả sử phương án niêm yết ghi bà Năm được 480 triệu cho dòng đất. Bà không cần đoán. Bà chia 480 cho 10 thì ra 48, nghĩa là phương án đang tính 48 mét vuông chứ không phải 60; hoặc chia 480 cho 60 thì ra 8, nghĩa là đang áp mức giá khác. Chỉ một phép chia đã cho bà câu hỏi cụ thể để mang đi hỏi: diện tích bị tính thiếu, hay vị trí bị xếp khác. Đây là lợi ích lớn nhất của việc tự nhẩm.
Năm chỗ làm số trong phương án khác số tự nhẩm
Vị trí thửa đất. Cùng một con đường nhưng thửa mặt tiền, thửa trong hẻm và thửa phía sau thường thuộc các vị trí khác nhau trong quyết định giá. Thửa nhà bạn có lối ra đường qua đâu, hẻm rộng bao nhiêu là chuyện quyết định mức giá được áp.
Một thửa nhiều loại đất. Phần thu hồi rơi vào đất ở hay đất vườn sẽ làm tiền chênh nhau nhiều. Bản trích đo phải cho thấy phần bị thu hồi nằm ở đâu trên thửa, không chỉ tổng diện tích.
Diện tích đo thực tế khác sổ. Diện tích đo lại có thể nhỏ hơn hoặc lớn hơn số ghi trên giấy. Việc tính theo số nào phụ thuộc lý do lệch và hồ sơ ranh giới, nên cần hỏi rõ thay vì mặc định theo sổ.
Khoản nghĩa vụ tài chính còn nợ. Tiền sử dụng đất ghi nợ, lệ phí còn thiếu có thể được trừ thẳng vào tiền bồi thường. Nhiều nhà quên mình còn khoản ghi nợ từ lần cấp sổ trước.
Phần đất từng hiến hoặc nằm trong lộ giới. Phần đất trước đây gia đình đã hiến làm đường, hoặc đã được ghi chú nằm trong hành lang, lộ giới, có thể được xử lý khác với phần đất ở bình thường. Nên tìm lại giấy tờ của lần hiến đất hay lần cấp sổ để biết rõ.
Câu nên hỏi tổ chức làm nhiệm vụ bồi thường
Mang theo bảng tự nhẩm và hỏi bằng giọng bình thường, từng câu một. Những câu sau thường giúp ra câu trả lời rõ nhất:
- “Dạ, thửa nhà em được xếp vào vị trí nào trong quyết định giá đất cụ thể của dự án, và căn cứ vào lối đi nào ạ?”
- “Phần đất bị thu hồi của nhà em được tính bao nhiêu mét vuông đất ở, bao nhiêu mét vuông đất vườn ạ?”
- “Diện tích này lấy theo giấy chứng nhận hay theo số đo thực tế, nếu khác nhau thì vì sao ạ?”
- “Dòng khấu trừ trong bảng tính của nhà em là khoản gì, căn cứ giấy tờ nào ạ?”
- “Gia đình em có thể xin bản sao bảng tính chi tiết của hộ mình để xem lại ở nhà được không ạ?”
Ghi câu trả lời vào sổ, kèm ngày và tên người trả lời. Nếu câu trả lời bằng lời chưa đủ rõ, gia đình có thể gửi văn bản đề nghị giải thích trong thời gian lấy ý kiến về phương án; đó là cách được ghi nhận chính thức.
Những cách nhẩm sai làm cả nhà lo không đúng chỗ
Lấy giá rao bán làm thước đo. Giá rao bán là giá người bán mong muốn, thường cao hơn giá giao dịch thật. Giá đất cụ thể được xác định bằng phương pháp định giá theo quy định, nên đem giá rao ra so chỉ làm cả nhà thêm bức xúc mà không giúp kiểm được gì.
Lấy bảng giá đất của tỉnh để nhân. Bảng giá đất dùng cho nhiều việc khác nhau; tiền bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất được tính theo giá đất cụ thể. Nhân với bảng giá rồi thấy chênh là do dùng nhầm thước đo.
Cộng hỗ trợ vào dòng đất. Hỗ trợ ổn định đời sống, hỗ trợ di dời là các khoản riêng. Gộp vào làm phép chia “mỗi mét bao nhiêu tiền” sai ngay từ đầu.
Nhẩm theo lời người quen ở dự án khác. Mỗi dự án, mỗi vị trí, mỗi thời điểm có quyết định giá riêng. Nhà hàng xóm cách vài trăm mét nằm trên tuyến khác có thể khác hẳn.
Khi nào nên hỏi luật sư
Phần lớn chênh lệch giữa số tự nhẩm và số trong phương án được giải thích bằng vị trí, loại đất hoặc khấu trừ, và có thể làm rõ qua buổi làm việc với tổ chức làm nhiệm vụ bồi thường. Nhưng có những lúc nên có người hiểu luật ngồi đọc cùng: khi phần đất ở bị xác định ít hơn nhiều so với giấy tờ gia đình đang giữ; khi thửa đất có nguồn gốc phức tạp qua nhiều đời mua bán; khi khoản tiền lớn và gia đình nhiều người cùng đứng tên chưa thống nhất.
Lúc đó gia đình nên chuẩn bị bản sao giấy chứng nhận, bản trích đo, biên bản kiểm đếm và bảng tự nhẩm, rồi hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để được xem hồ sơ cụ thể. Trong khi chờ, vẫn phối hợp đầy đủ các bước theo thông báo, gửi ý kiến bằng văn bản đúng thời hạn lấy ý kiến, và không ký vào giấy tờ nào mình chưa đọc hết.
Mọi phép tính ở trên là theo nguyên lý; cách xác định cụ thể tuân theo quy định hiện hành của Luật Đất đai và văn bản hướng dẫn, quy định của UBND tỉnh nơi có đất. Khi có văn bản mới, nên hỏi lại bộ phận một cửa hoặc tổ chức làm nhiệm vụ bồi thường.
Câu hỏi thường gặp
Tiền đền bù đất ở có tính theo giá thị trường không?
Tiền bồi thường về đất được tính theo giá đất cụ thể do cơ quan có thẩm quyền quyết định cho từng dự án, xác định bằng các phương pháp định giá theo luật. Giá này hướng tới sát giá thị trường nhưng không phải là giá rao bán hay giá một giao dịch riêng lẻ nào.
Nhà chỉ bị thu hồi một phần thì đền bù đất tính trên diện tích nào?
Chỉ phần diện tích bị thu hồi được tính tiền đất, theo bản trích đo phần thu hồi. Nếu phần còn lại quá nhỏ hoặc không ở được, gia đình có thể đề nghị bằng văn bản để được xem xét thu hồi luôn phần còn lại theo quy định của tỉnh.
Có được xem bảng tính chi tiết tiền đền bù của nhà mình không?
Phương án bồi thường được niêm yết công khai để lấy ý kiến, trong đó có phần của từng hộ. Gia đình có thể đề nghị tổ chức làm nhiệm vụ bồi thường cho xem hoặc cho bản sao phần bảng tính của hộ mình để đối chiếu từng dòng.
Tự nhẩm thấy thiếu tiền thì nên làm gì trước tiên?
Trước hết chia ngược con số trong phương án cho giá hoặc diện tích để biết lệch ở đâu. Sau đó hỏi trực tiếp tổ chức làm nhiệm vụ bồi thường và gửi ý kiến bằng văn bản trong thời gian lấy ý kiến, kèm giấy tờ chứng minh.
Đất ở và đất vườn trong cùng thửa có được đền bù cùng một giá không?
Thường là không. Mỗi loại đất có giá đất cụ thể riêng, nên phần đất ở và phần đất vườn được tính ở hai dòng khác nhau. Vì vậy cần biết phần bị thu hồi nằm trên loại đất nào theo giấy chứng nhận.
Khoản tiền sử dụng đất còn ghi nợ có bị trừ vào tiền đền bù không?
Nhìn chung khoản nghĩa vụ tài chính còn nợ có thể được trừ vào tiền bồi thường theo quy định. Gia đình nên hỏi rõ số bị trừ căn cứ giấy tờ nào và giữ lại chứng từ khi khoản nợ đã được tất toán.