Đang khiếu nại không làm quyết định thu hồi đất hay quyết định phê duyệt phương án tạm dừng. Theo nguyên tắc của Luật Khiếu nại 2011 cùng các văn bản sửa đổi, hướng dẫn hiện hành, quyết định bị khiếu nại vẫn có hiệu lực thi hành trong lúc giải quyết, trừ khi người có thẩm quyền ra quyết định tạm đình chỉ. Vì vậy, khi quyết định đã có hiệu lực và đến hạn bàn giao, gia đình vẫn có nghĩa vụ bàn giao mặt bằng, đồng thời vẫn giữ nguyên quyền khiếu nại.
Nhiều gia đình nghĩ rằng chỉ cần còn đơn khiếu nại là được ở lại, hoặc ngược lại, nghĩ rằng đã nhận tiền, đã bàn giao thì mất hết quyền. Cả hai đều chưa đúng. Phần dưới gỡ từng hiểu lầm, chỉ cách bàn giao mà vẫn giữ chứng cứ, và nói ngắn về nguyên tắc khi có quyết định cưỡng chế.
Hiểu lầm và hiểu đúng
Những câu nghe nhiều nhất trong xóm khi có người đang khiếu nại, đặt cạnh nguyên tắc chung của pháp luật hiện hành:
| Hiểu lầm | Hiểu đúng |
|---|---|
| Còn đơn khiếu nại thì chưa ai được lấy đất | Quyết định vẫn có hiệu lực thi hành trong lúc giải quyết khiếu nại, trừ khi có quyết định tạm đình chỉ |
| Nhận tiền là coi như đồng ý, hết quyền khiếu nại | Nhận tiền theo quyết định là chấp hành quyết định; quyền khiếu nại vẫn còn trong thời hiệu. Nên hỏi lại khi ký nhận để chắc cách ghi trên giấy |
| Không nhận tiền thì sẽ được tính lại cao hơn | Không nhận tiền không làm con số thay đổi; tiền được xử lý theo cách luật định và gia đình vẫn phải bàn giao khi đến hạn |
| Bàn giao rồi thì không còn gì để chứng minh | Chứng cứ cần được giữ trước khi bàn giao: ảnh, video, biên bản kiểm đếm, biên bản bàn giao ghi hiện trạng |
| Khiếu nại xong mới phải dọn đi | Thời hạn bàn giao theo quyết định và thông báo của cơ quan có thẩm quyền, không chờ kết quả khiếu nại |
| Có cưỡng chế là đã thua, khỏi khiếu nại nữa | Quyền khiếu nại về quyết định bồi thường vẫn còn; cưỡng chế chỉ là việc thi hành quyết định thu hồi |
Bảng trên là nguyên tắc chung. Chi tiết về cách xử lý tiền khi người có đất chưa nhận, về thời hạn bàn giao, về trình tự trước khi cưỡng chế nằm trong Luật Đất đai 2024 cùng các văn bản sửa đổi, hướng dẫn hiện hành và quy định của UBND tỉnh. Gia đình hỏi lại tổ chức làm nhiệm vụ bồi thường để biết áp dụng cụ thể cho hồ sơ của mình.
Tạm đình chỉ thi hành: khi nào có, xin thế nào
Luật Khiếu nại cho phép người giải quyết khiếu nại tạm đình chỉ thi hành quyết định bị khiếu nại nếu thấy việc thi hành sẽ gây hậu quả khó khắc phục. Đây là quyết định của người có thẩm quyền, không tự động có khi nộp đơn.
Nếu gia đình thấy việc phá dỡ trước khi giải quyết khiếu nại sẽ làm mất hẳn chứng cứ hoặc gây thiệt hại không thể bù lại, có thể nêu đề nghị tạm đình chỉ ngay trong đơn khiếu nại, hoặc bằng một văn bản riêng. Văn bản cần nói rõ: thi hành ngay thì hậu quả gì xảy ra, vì sao khó khắc phục. Ví dụ giả định: một công trình có kết cấu đặc biệt mà toàn bộ điểm khiếu nại xoay quanh việc đo đạc kết cấu đó.
Đừng mặc định rằng đề nghị sẽ được chấp nhận. Trong lúc chờ, gia đình vẫn nên chuẩn bị bàn giao theo thời hạn đã thông báo, và quan trọng nhất là ghi lại đầy đủ hiện trạng. Đề nghị tạm đình chỉ trong hồ sơ phức tạp nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn, vì cách trình bày hậu quả khó khắc phục cần sát với căn cứ.
Bàn giao mà vẫn giữ chứng cứ
Chứng cứ là thứ không lấy lại được sau khi nhà đã tháo dỡ, cây đã chặt. Danh sách kiểm trước ngày bàn giao:
- Chụp ảnh và quay video toàn bộ nhà, công trình, cây trồng, có thời gian hiển thị; quay chậm, quay cả phần gác, phần mái, phần móng nếu nhìn thấy.
- Đo lại các kích thước liên quan đến điểm khiếu nại bằng thước dây, có người thân làm chứng, ghi vào sổ kèm ảnh chụp thước.
- Sao lưu ảnh, video ra ít nhất hai nơi: điện thoại của hai người khác nhau, hoặc thẻ nhớ và máy tính.
- Giữ bản sao biên bản kiểm đếm, phương án đã phê duyệt, đơn khiếu nại có ký nhận.
- Trong biên bản bàn giao, đề nghị ghi hiện trạng tài sản tại thời điểm bàn giao và ghi chú "gia đình đang khiếu nại về điểm …".
- Giữ lại một vài vật liệu đặc trưng nếu được phép tháo dỡ mang đi, có ghi chú đó là phần nào của công trình.
- Xin bản sao biên bản bàn giao, kiểm tra tên người ký, ngày giờ.
Chuẩn bị chứng cứ kỹ không chỉ giúp cho khiếu nại. Nó còn giúp gia đình bình tĩnh hơn vào ngày bàn giao, vì biết rằng điều mình cần chứng minh đã được ghi lại đầy đủ.
Nhận tiền: ký thế nào cho rõ
Khi được mời nhận tiền theo quyết định phê duyệt phương án, gia đình đang khiếu nại thường băn khoăn có nên nhận. Theo nguyên tắc chung, nhận tiền là chấp hành quyết định, không phải từ bỏ quyền khiếu nại. Nhưng giấy tờ ký nhận ở mỗi nơi có mẫu khác nhau, nên đọc kỹ trước khi ký.
Nếu trên giấy có câu kiểu "gia đình đồng ý toàn bộ phương án, không có ý kiến gì thêm", gia đình có thể hỏi: "Nhà em đang khiếu nại điểm này, nhà em ký nhận tiền nhưng xin ghi thêm là đang khiếu nại, được không ạ?" Nếu được, ghi thêm ngay dưới chữ ký. Nếu không được, ghi lại trong sổ ai đã trả lời, và hỏi luật sư trước khi ký.
Nhận tiền xong, đừng để ai lấy cớ "lo khiếu nại" mà vay mượn, giữ hộ hay đòi chia phần. Việc khiếu nại không cần ai ứng tiền trước; nếu thuê luật sư thì có hợp đồng, có thù lao ghi rõ, không phải đưa tiền cho người trung gian.
Câu nên hỏi trước ngày bàn giao
Hỏi sớm, hỏi rõ, ghi lại người trả lời. Một vài câu nói mẫu để gia đình tự điều chỉnh:
- "Hạn bàn giao mặt bằng của nhà em là ngày nào, căn cứ vào văn bản nào ạ? Nhà em xin bản sao văn bản đó."
- "Nhà em đang khiếu nại điểm này, khi bàn giao nhà em xin ghi chú vào biên bản được không ạ?"
- "Đồ đạc, vật liệu tháo dỡ được thì nhà em có được mang đi không, cần báo trước không ạ?"
- "Nếu nhà em chưa tìm được chỗ ở kịp hạn thì có khoản hỗ trợ tạm cư hay tiền thuê nhà không, cần làm giấy gì ạ?"
- "Ngày bàn giao, những ai có mặt, nhà em cần mang giấy tờ gì để ký biên bản ạ?"
- "Đồng hồ điện, nước của nhà em thì ai báo cắt, nhà em có cần tự làm thủ tục không ạ?"
Câu trả lời cho từng câu hỏi có thể khác nhau theo quy định của UBND tỉnh và từng dự án. Ghi lại ngay để cả nhà cùng biết, nhất là khi người đứng tên lớn tuổi và người lo việc dọn nhà là con cháu ở nơi khác về.
Ví dụ giả định: bà Sáu và dãy phòng trọ
Bà Sáu có dãy phòng trọ trên đất bị thu hồi. Bà khiếu nại vì dãy phòng bị xếp loại công trình thấp hơn bà nghĩ. Đến hạn bàn giao, đơn khiếu nại chưa có kết quả. Người thuê trọ hỏi bà có phải dọn không, bà lúng túng.
Con gái bà hỏi tổ chức làm nhiệm vụ bồi thường và được giải thích rằng quyết định vẫn phải thi hành. Gia đình báo người thuê dọn đi đúng hẹn theo thoả thuận thuê, quay video từng phòng, đo lại chiều cao, độ dày tường, chụp mái tôn và hệ khung. Trong biên bản bàn giao, bà đề nghị ghi chú đang khiếu nại về xếp loại công trình.
Vài tháng sau, khi giải quyết khiếu nại, bộ video và số đo ấy là chứng cứ duy nhất còn lại về dãy phòng. Kết quả thế nào còn tuỳ căn cứ, nhưng bà Sáu đã giữ được thứ để căn cứ được xem xét.
Nếu có quyết định cưỡng chế
Cưỡng chế thu hồi đất chỉ được thực hiện khi đủ điều kiện và theo trình tự luật định, sau khi đã vận động, thuyết phục. Đây là việc thi hành quyết định, không phải nơi giải quyết tranh chấp về con số. Nếu nhận được quyết định cưỡng chế, nguyên tắc cho gia đình là: chấp hành, giữ tài sản, ghi nhận, không chống đối.
Chấp hành nghĩa là không cản trở việc thi hành. Giữ tài sản nghĩa là chủ động dọn đồ đạc, giấy tờ, tài sản có giá trị ra trước; nếu chưa kịp, tài sản thường được kiểm kê và bảo quản theo quy định, gia đình hỏi rõ nơi bảo quản và cách nhận lại. Ghi nhận nghĩa là đề nghị có mặt hoặc cử người thân có mặt, đọc kỹ biên bản cưỡng chế, ghi ý kiến nếu có điều chưa đúng, và xin bản sao.
Nhà có người già, người bệnh, trẻ nhỏ thì nên đưa sang ở nhờ nhà người thân trước ngày đã thông báo, để họ không phải chứng kiến cảnh tháo dỡ và để người lớn trong nhà rảnh tay lo giấy tờ, tài sản. Vật nuôi, cây giống, hàng hoá kinh doanh cũng nên chuyển đi sớm.
Mọi điều gia đình cho là chưa đúng trong quá trình cưỡng chế được nêu bằng văn bản, đúng nơi, sau đó. Nếu hồ sơ đang đến giai đoạn này mà gia đình chưa từng khiếu nại hay chưa rõ thời hiệu, hỏi luật sư trên AI Cố Vấn càng sớm càng tốt.
Câu hỏi thường gặp
Đang khiếu nại có được ở lại nhà tới khi có kết quả không?
Theo nguyên tắc của Luật Khiếu nại 2011, quyết định bị khiếu nại vẫn có hiệu lực thi hành trong lúc giải quyết, trừ khi có quyết định tạm đình chỉ. Đến hạn bàn giao theo thông báo thì gia đình vẫn cần bàn giao, đồng thời giữ quyền khiếu nại.
Nhận tiền đền bù rồi còn khiếu nại được không?
Theo nguyên tắc chung, nhận tiền là chấp hành quyết định, quyền khiếu nại vẫn còn trong thời hiệu. Đọc kỹ giấy ký nhận, nếu có câu đồng ý toàn bộ phương án thì đề nghị ghi thêm là đang khiếu nại, và hỏi luật sư khi phân vân.
Xin tạm đình chỉ thi hành quyết định thế nào?
Nêu đề nghị trong đơn khiếu nại hoặc bằng văn bản riêng gửi người giải quyết khiếu nại, trình bày rõ thi hành ngay sẽ gây hậu quả gì và vì sao khó khắc phục. Đây là quyết định của người có thẩm quyền, không tự động có khi nộp đơn.
Trước khi bàn giao cần giữ những chứng cứ gì?
Ảnh và video hiện trạng có thời gian, số đo các phần liên quan đến điểm khiếu nại, bản sao biên bản kiểm đếm, phương án, đơn khiếu nại có ký nhận, và biên bản bàn giao có ghi hiện trạng cùng ghi chú đang khiếu nại.
Không nhận tiền thì tiền đền bù đi đâu?
Tiền được xử lý theo cách quy định trong Luật Đất đai 2024 cùng các văn bản hướng dẫn và quy định của UBND tỉnh. Không nhận tiền không làm con số thay đổi và không làm hoãn việc bàn giao. Hỏi tổ chức làm nhiệm vụ bồi thường về cách nhận lại sau này.
Bị cưỡng chế rồi thì còn khiếu nại về tiền được không?
Cưỡng chế là việc thi hành quyết định thu hồi, không xoá quyền khiếu nại về quyết định bồi thường nếu còn trong thời hiệu. Giữ lại biên bản cưỡng chế, biên bản kiểm kê tài sản, và hỏi luật sư để biết hồ sơ của mình còn đi được đường nào.