Vườn cây ăn trái bị thu hồi được bồi thường theo giá trị thiệt hại thực tế của vườn cây tại thời điểm thu hồi, theo giá ở địa phương, không bao gồm giá trị đất bên dưới. Đó là nguyên tắc của Luật Đất đai 2024 cùng các văn bản sửa đổi, hướng dẫn hiện hành. Trong thực tế, UBND tỉnh ban hành bảng đơn giá cây trồng chia theo loại cây và theo giai đoạn: mới trồng, chưa cho trái, đang cho trái, già cỗi; mỗi giai đoạn nhận diện bằng kích thước như đường kính gốc, chiều cao, độ rộng tán.
Vì vậy, với vườn đang cho trái, việc quan trọng nhất là mỗi cây được xếp đúng giai đoạn và đếm đủ số lượng. Cây đang cho trái bị xếp nhầm thành "chưa cho trái", hoặc một hàng cây bị bỏ sót, là chênh lệch thật. Bài này hướng dẫn cách chuẩn bị đếm cây, những chỗ hay tranh luận và những việc không nên làm.
Nguyên tắc: tính thiệt hại của vườn, không phải tiền bán trái
Nhiều chủ vườn nghĩ tiền đền bù sẽ bằng số trái thu được trong vài năm tới. Không phải vậy. Với cây lâu năm, Nhà nước tính giá trị thiệt hại của chính vườn cây: chi phí đã đầu tư để cây đạt tới giai đoạn hiện tại và giá trị cây đang mang lại, quy về một đơn giá cho mỗi cây theo loại và giai đoạn. Đơn giá này do tỉnh ban hành, áp dụng chung cho cả địa phương.
Điều đó có hai hệ quả. Thứ nhất, cây cùng loại cùng giai đoạn thì cùng đơn giá, dù vườn nhà bạn chăm tốt hơn nhà bên. Chất lượng chăm sóc thể hiện qua kích thước cây, tức qua giai đoạn mà cây được xếp vào, chứ không qua một khoản cộng thêm riêng. Thứ hai, những cây có thể di chuyển, như cây trồng trong chậu, cây giống trong bầu, được tính chi phí di chuyển và thiệt hại thực tế do di chuyển, không tính như cây trồng đất.
Nếu loại cây trong vườn bạn không có trong bảng đơn giá của tỉnh, chẳng hạn một giống mới, hãy đề nghị bằng văn bản để cơ quan xác định đơn giá áp dụng hoặc so sánh với loại tương tự. Đừng để cây đó bị bỏ qua chỉ vì "không có trong bảng".
Cũng đừng quên những cây không phải cây ăn trái nhưng nằm trong vườn: hàng cây lấy gỗ trồng làm ranh, bụi tre, hàng dừa trước ngõ, cây bóng mát trước sân. Chúng được kiểm đếm theo nhóm cây lấy gỗ, cây lâu năm khác, mỗi nhóm một cách đo, thường theo đường kính thân ở một độ cao nhất định. Ghi chung vào sổ đếm cây để không cây nào nằm ngoài biên bản.
Giai đoạn của cây và cách nhận diện khi kiểm đếm
Tên giai đoạn và tiêu chí cụ thể mỗi tỉnh mỗi khác. Bảng dưới là khung chung để bạn biết cần đo gì và giữ giấy tờ gì cho mỗi nhóm cây.
| Giai đoạn | Dấu hiệu thường dùng | Nên đo, ghi | Giấy tờ hoặc bằng chứng hỗ trợ |
|---|---|---|---|
| Mới trồng | Cây con, tán nhỏ, chưa phân cành rõ | Số cây, chiều cao | Hoá đơn mua cây giống, ảnh lúc trồng |
| Đã trồng, chưa cho trái | Thân đã chắc, chưa ra hoa trái | Đường kính gốc, độ rộng tán | Ảnh theo mùa, sổ ghi chép chăm sóc |
| Đang cho trái | Có hoa, trái, dấu vết thu hoạch các mùa trước | Đường kính gốc, tán, chiều cao; ghi rõ đang có trái | Giấy bán trái cho thương lái, ảnh mùa thu hoạch |
| Già cỗi, năng suất giảm | Thân già, tán thưa, ít trái | Kích thước, tình trạng | Không cần, nhưng đừng để cây khoẻ bị xếp vào nhóm này |
| Cây ghép, cây trồng xen | Gốc ghép, nhiều loài trên cùng hàng | Loại cây trên gốc, số lượng mỗi loài | Ảnh mắt ghép, hoá đơn cây ghép |
Giấy bán trái cho thương lái, dù chỉ là tờ giấy tay ghi số ký và ngày, là bằng chứng rất tốt cho thấy cây đang cho thu hoạch. Nếu có, hãy giữ bản sao trong hồ sơ.
Chuẩn bị đếm cây trước buổi kiểm đếm
Một vườn vài trăm cây mà chỉ đếm bằng mắt trong một buổi thì sai sót là chuyện khó tránh. Chuẩn bị theo các bước sau giúp việc đếm nhanh và khớp:
- Vẽ phác vườn theo lô, theo hàng; đánh số hàng từ một đầu vườn.
- Đếm từng hàng, ghi số cây theo loại và giai đoạn vào một cuốn sổ, mỗi hàng một dòng.
- Buộc dây vải màu nhẹ vào gốc cây đầu và cuối mỗi hàng để dễ nhận khi đi cùng cán bộ.
- Đo đường kính gốc của vài cây đại diện mỗi hàng bằng thước dây, ghi lại; cây nào gần ranh giữa hai giai đoạn thì đo kỹ.
- Chụp ảnh từng hàng, có cả ảnh cận cảnh hoa, trái đang có trên cây.
- Ngày kiểm đếm, đi cùng cán bộ, đọc số của mình theo từng hàng để đối chiếu, chỗ nào lệch thì đếm lại ngay tại chỗ.
- Trước khi ký, kiểm tổng số cây mỗi loại, mỗi giai đoạn trong biên bản so với sổ của mình.
Nếu vườn lớn, nên có hai người: một người đi cùng cán bộ, một người cầm sổ đối chiếu. Đừng ngại đề nghị đếm lại một hàng khi số lệch; đếm lại tại chỗ mất vài phút, sửa sau mất vài tháng.
Những chỗ hay tranh luận
Mật độ trồng dày hơn bình thường. Nhiều tỉnh có quy định mật độ tối đa cho mỗi loại cây; số cây vượt mật độ có thể không được tính hoặc tính theo cách khác. Nếu vườn bạn trồng dày vì kỹ thuật canh tác thật, chẳng hạn giống lùn, hãy trình bày kèm bằng chứng như hoá đơn giống, hướng dẫn kỹ thuật.
Cây ở ranh giới giữa hai giai đoạn. Cây sắp cho trái hay vừa cho trái mùa đầu dễ bị xếp vào nhóm thấp hơn. Ảnh có hoa trái, giấy bán trái là căn cứ tốt nhất.
Cây trồng xen nhiều loài. Vườn trồng xen sầu riêng với cà phê, dừa với ca cao: đề nghị đếm riêng từng loài, đừng để biên bản chỉ ghi loài chính.
Cây nằm trên ranh thu hồi. Thân nằm trong phần bị thu hồi nhưng tán, rễ lan sang phần còn lại, hoặc ngược lại. Hỏi rõ cây được tính theo vị trí gốc và đề nghị ghi rõ trong biên bản.
Cây đang cho thuê vườn. Nếu vườn đang cho người khác thuê khai thác, hợp đồng thuê quyết định ai là chủ cây và ai nhận khoản nào. Đọc lại hợp đồng và báo cho bên thuê có mặt.
Giấy tờ và bằng chứng nên giữ cho vườn cây
Đánh dấu từng mục khi đã có trong hồ sơ. Đưa bản sao, giữ bản gốc ở nhà.
- Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất hoặc giấy tờ về đất của thửa vườn, để xác định ai là người sử dụng đất và chủ vườn cây.
- Hoá đơn, giấy biên nhận mua cây giống, cây ghép; ghi rõ năm mua và số lượng nếu có.
- Giấy bán trái cho thương lái, sổ ghi sản lượng các mùa, tin nhắn chốt đơn bán trái có ngày tháng.
- Ảnh vườn qua các mùa, nhất là ảnh lúc ra hoa và lúc thu hoạch.
- Sổ đếm cây theo hàng, theo loại, theo giai đoạn do gia đình tự lập.
- Hợp đồng cho thuê vườn hoặc giao khoán nếu có, để làm rõ ai là chủ cây.
- Giấy tờ về hệ thống tưới, giếng, ống dẫn nước trong vườn, vì những thứ này được kiểm đếm như công trình riêng.
- Biên bản kiểm đếm đã ký, có ghi ý kiến của gia đình, chụp lại đủ các trang.
Hệ thống tưới nhỏ giọt, bể chứa, nhà chòi canh vườn hay bị quên vì người ta chỉ chăm chú đếm cây. Hãy kê chúng vào danh mục công trình, đo kích thước và chụp ảnh như với mọi công trình phụ khác.
Trái đang trên cây và lịch bàn giao
Một câu hỏi rất thực tế: vườn đang có trái sắp chín mà hạn bàn giao tới trước mùa thu hoạch thì sao. Khoản bồi thường cây lâu năm đã tính theo giá trị của cây đang cho trái; còn việc có được thu hoạch nốt lứa trái trước khi bàn giao hay không phụ thuộc lịch thi công và thoả thuận với tổ chức làm nhiệm vụ bồi thường. Hãy hỏi sớm, nói rõ thời điểm trái chín dự kiến.
Câu nên hỏi: "Vườn nhà em đang có trái, dự kiến thu hoạch vào khoảng tháng tới; nhà em có thể thu hoạch xong rồi mới bàn giao được không, hay phải bàn giao theo lịch chung ạ?" Nếu được chấp thuận, xin ghi nhận bằng văn bản hoặc ghi vào biên bản làm việc. Nếu không, hỏi xem gia đình có được tự thu hái trái non, chặt cây lấy gỗ trước khi bàn giao không.
Gỗ cây sau khi chặt, cành, củi là vật liệu thu hồi; theo nguyên tắc chung, gia đình thường được tận dụng nếu không có thoả thuận khác. Hỏi rõ trước khi chặt, vì chặt sớm khi chưa kiểm đếm xong là mất căn cứ đếm cây.
Ví dụ giả định và những việc không nên làm
Ví dụ giả định. Chú Sáu có vườn nhãn ba trăm cây, trong đó khoảng hai trăm cây đang cho trái, số còn lại trồng dặm sau vài năm. Chú đếm theo hàng, buộc dây vải đầu hàng, giữ giấy bán nhãn cho thương lái hai mùa gần nhất. Ngày kiểm đếm, biên bản ban đầu ghi một trăm tám mươi cây đang cho trái; đối chiếu sổ, chú chỉ ra hai hàng cây dặm sớm đã cho trái mùa trước, có ảnh chùm nhãn và giấy bán. Cán bộ kiểm tra lại và điều chỉnh ngay trong buổi.
Những việc chú Sáu không làm cũng đáng học. Chú không trồng dặm thêm cây con sau khi có thông báo thu hồi, vì cây trồng sau mốc này không được bồi thường. Chú không cắm thêm cây tạm cho dày vườn, vì vượt mật độ thì không được tính mà còn mang tiếng. Chú không chặt cây bán gỗ trước khi kiểm đếm. Và chú không nghe người lạ hứa "lo cho cả vườn được xếp vào nhóm cao nhất".
Nếu vườn có giá trị lớn, cây đặc sản ít có trong bảng giá, hoặc đang có tranh chấp với người thuê vườn, gia đình nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn trước khi gửi văn bản góp ý phương án, để đề nghị đúng căn cứ và đúng thời hạn luật định.
Câu hỏi thường gặp
Cây ăn trái đang cho trái được đền bù theo cách nào?
Cây lâu năm được bồi thường theo giá trị thiệt hại thực tế của vườn cây tại thời điểm thu hồi, áp đơn giá do UBND tỉnh ban hành cho từng loại cây và từng giai đoạn. Cây đang cho trái thường có đơn giá cao hơn cây chưa cho trái cùng loại.
Tiền đền bù cây có tính theo số trái thu được trong nhiều năm tới không?
Không. Đơn giá tính cho mỗi cây theo loại và giai đoạn, phản ánh giá trị thiệt hại của cây, không phải sản lượng các năm sau. Giá trị của đất được tính riêng ở phần đền bù về đất.
Trồng thêm cây sau khi có thông báo thu hồi có được đền bù không?
Không. Cây trồng sau thời điểm có thông báo thu hồi đất không được bồi thường. Việc trồng thêm còn tốn công, tốn tiền và có thể bị yêu cầu dọn trước khi bàn giao.
Vườn trồng dày hơn quy định thì có bị trừ cây không?
Nhiều tỉnh quy định mật độ tối đa cho từng loại cây; số cây vượt mật độ có thể không được tính đủ. Nếu vườn trồng dày theo kỹ thuật canh tác thật, nên trình bày kèm bằng chứng để cơ quan xem xét.
Có được thu hoạch nốt trái trước khi bàn giao vườn không?
Tuỳ lịch thi công và thoả thuận với tổ chức làm nhiệm vụ bồi thường. Nên hỏi sớm, nêu thời điểm trái chín dự kiến và xin ghi nhận bằng văn bản nếu được chấp thuận.
Loại cây không có trong bảng đơn giá của tỉnh thì tính thế nào?
Gửi văn bản đề nghị cơ quan xác định đơn giá áp dụng cho loại cây đó, có thể so với loại cây tương tự. Kèm ảnh, kích thước và giấy tờ mua giống nếu có, để việc xác định có căn cứ.