Khi một xưởng, một cửa hàng phải ngừng hoạt động vì đất bị thu hồi, người làm thuê ở đó không có đất bị lấy nhưng lại mất việc. Quyền lợi của họ đến chủ yếu từ hai nguồn: phần hỗ trợ dành cho người lao động của cơ sở bị ảnh hưởng theo quy định hiện hành về bồi thường, hỗ trợ khi thu hồi đất, và các quyền theo pháp luật về lao động khi chỗ làm ngừng hoạt động. Cả hai nguồn đều dựa nhiều vào việc có hợp đồng lao động và có tham gia bảo hiểm xã hội hay không.
Việc nên làm trước tiên là kiểm lại hợp đồng, sổ bảo hiểm, bảng lương của mình, rồi hỏi thẳng chủ cơ sở xem cơ sở đã khai danh sách người lao động với tổ công tác chưa. Người làm thuê thường biết tin muộn nhất, nên càng cần chủ động sớm.
Người làm thuê đứng ở đâu trong chuyện giải toả
Trong hồ sơ thu hồi đất, người được làm việc trực tiếp là người có quyền sử dụng đất và chủ tài sản trên đất, tức chủ xưởng, chủ cửa hàng hoặc chủ nhà cho thuê. Người làm công thường không có tên trong biên bản kiểm đếm, không được mời họp, và chỉ biết khi chủ báo ngày nghỉ. Điều đó không có nghĩa họ không có quyền lợi, chỉ là quyền lợi ấy đi qua một đường khác.
Theo nguyên lý của Luật Đất đai 2024 cùng các văn bản sửa đổi, hướng dẫn hiện hành, khi cơ sở sản xuất, kinh doanh phải ngừng vì thu hồi đất, người lao động có hợp đồng của cơ sở đó có thể được xem xét một khoản hỗ trợ liên quan đến việc ngừng việc. Khoản này thường được tính trong hồ sơ của chính cơ sở, dựa vào danh sách lao động mà chủ cơ sở kê khai.
Vì thế người làm thuê cần biết hai việc: tên mình có trong danh sách chủ cơ sở kê khai hay không, và cơ sở có đủ điều kiện để được tính khoản hỗ trợ cho người lao động hay không. Cả hai đều hỏi được, và nên hỏi một cách lịch sự, có giấy tờ trong tay.
Bốn nguồn quyền lợi của người lao động
Từ phương án bồi thường, hỗ trợ. Khoản hỗ trợ cho người lao động của cơ sở phải ngừng hoạt động, nếu có, được tính theo quy định hiện hành của Luật Đất đai và văn bản hướng dẫn, quy định của UBND tỉnh. Nó thường đi qua chủ cơ sở, nên chủ cơ sở có trách nhiệm kê khai đúng và chuyển đúng cho người lao động.
Từ pháp luật về lao động. Khi chỗ làm ngừng hoạt động hoặc chuyển đi, quan hệ lao động phải được chấm dứt hoặc thay đổi theo đúng quy định: báo trước, thanh toán lương còn nợ, các khoản trợ cấp nếu thuộc diện, chốt sổ bảo hiểm. Những quyền này tồn tại dù xưởng ngừng vì giải toả hay vì lý do nào khác.
Từ bảo hiểm thất nghiệp, nếu đủ điều kiện. Người đã đóng bảo hiểm thất nghiệp đủ thời gian theo quy định có thể làm hồ sơ hưởng trợ cấp và được tư vấn, giới thiệu việc làm, hỗ trợ học nghề. Thời hạn nộp hồ sơ có giới hạn, nên hỏi trung tâm dịch vụ việc làm ngay sau khi nghỉ.
Từ thoả thuận riêng với chủ cơ sở. Nếu cơ sở dời sang chỗ mới, người lao động có thể được mời đi theo. Khi đó nên thoả thuận lại bằng văn bản về nơi làm, giờ làm, phụ cấp đi lại nếu xa hơn. Nếu không đi theo được, việc chấm dứt hợp đồng cũng cần ghi rõ lý do, để không bị hiểu là tự ý bỏ việc.
Có hợp đồng và không có hợp đồng khác nhau thế nào
Người có hợp đồng lao động bằng văn bản, có tên trong bảng lương và có đóng bảo hiểm xã hội là người dễ được ghi nhận nhất. Giấy tờ của họ tự nói lên họ làm ở đâu, từ bao giờ, lương bao nhiêu. Khi chủ cơ sở kê khai danh sách lao động, những người này gần như không thể bị sót nếu chủ làm đúng.
Người làm theo kiểu thoả thuận miệng, trả lương tiền mặt, không đóng bảo hiểm thì khó hơn nhiều. Họ vẫn là người lao động theo pháp luật, nhưng để được ghi nhận trong bất kỳ khoản hỗ trợ nào, họ phải chứng minh được mình đã làm ở đó: tin nhắn trao đổi công việc, sổ chấm công, giấy biên nhận lương, ảnh chụp tại nơi làm, người làm cùng xác nhận.
Bài học cho người đang đi làm, không chỉ riêng chuyện giải toả: hãy đề nghị có hợp đồng bằng văn bản và tự giữ một bản. Khi có biến cố, tờ hợp đồng là thứ duy nhất đứng ra nói giúp mình.
Hỏi ai, hỏi gì
Mỗi câu hỏi có đúng người để hỏi. Hỏi sai người thì nhận câu trả lời chung chung.
| Điều muốn biết | Nên hỏi ai | Câu nói mẫu |
|---|---|---|
| Tên mình có trong danh sách lao động kê khai không | Chủ cơ sở | "Anh chị cho em hỏi, danh sách người làm kê khai với tổ giải toả có tên em chưa ạ?" |
| Cơ sở có được tính khoản hỗ trợ cho người lao động không | Chủ cơ sở, tổ chức làm nhiệm vụ bồi thường | "Cơ sở nơi em làm có thuộc diện được hỗ trợ cho người lao động không ạ?" |
| Ngày nghỉ việc, lương còn lại, trợ cấp | Chủ cơ sở | "Ngày em nghỉ chính thức là ngày nào, phần lương và trợ cấp tính thế nào ạ?" |
| Chốt sổ bảo hiểm xã hội | Chủ cơ sở, cơ quan bảo hiểm xã hội | "Bao giờ em nhận lại được sổ đã chốt ạ?" |
| Hưởng bảo hiểm thất nghiệp, học nghề | Trung tâm dịch vụ việc làm | "Em vừa nghỉ việc vì chỗ làm bị giải toả, em cần nộp hồ sơ gì ạ?" |
| Chủ cơ sở không trả lời hoặc không thực hiện | Cơ quan quản lý lao động ở địa phương, tổ chức trợ giúp pháp lý | "Em muốn được hướng dẫn cách gửi kiến nghị về quyền lợi lao động ạ." |
Ghi lại ai đã trả lời, ngày nào, nói gì. Với chủ cơ sở, giữ thái độ hợp tác: họ cũng đang xoay xở với việc phải dời đi, và người lao động nhận được đúng quyền lợi dễ nhất khi hai bên cùng làm hồ sơ cho đủ.
Các bước khi nghe tin xưởng sắp bị giải toả
Làm sớm, trước khi xưởng đóng cửa và mọi người tản đi:
- Gom hợp đồng lao động, phụ lục, bảng lương, tin nhắn giao việc, ảnh nơi làm.
- Tra quá trình đóng bảo hiểm xã hội của mình trên ứng dụng của ngành bảo hiểm xã hội.
- Hỏi chủ cơ sở về danh sách lao động kê khai và ngày ngừng hoạt động dự kiến.
- Thống nhất bằng văn bản ngày nghỉ việc, phần lương còn lại, các khoản trợ cấp nếu có.
- Nhận lại sổ bảo hiểm đã chốt và giấy tờ chấm dứt hợp đồng.
- Đến trung tâm dịch vụ việc làm trong thời hạn quy định để làm hồ sơ bảo hiểm thất nghiệp nếu đủ điều kiện.
- Lưu số liên lạc của vài đồng nghiệp để xác nhận cho nhau khi cần.
Không ký giấy "tự nguyện nghỉ việc" khi thực tế là xưởng ngừng hoạt động; giấy đó có thể làm thay đổi các khoản mình được nhận. Đọc kỹ mọi giấy tờ trước khi ký và giữ một bản.
Ví dụ giả định: anh Lộc, thợ mộc
Anh Lộc làm thợ ở một xưởng mộc nhỏ đã sáu bảy năm. Xưởng nằm trên đất thuê của một hộ dân, đất ấy nằm trong diện thu hồi. Chủ xưởng báo sẽ ngừng làm trong vài tháng tới và chưa biết có mở lại ở chỗ khác hay không.
Anh Lộc có hợp đồng lao động, có đóng bảo hiểm. Anh hỏi chủ xưởng về danh sách người làm đã kê khai và thấy có tên mình. Anh đề nghị chủ xưởng ghi rõ lý do chấm dứt hợp đồng là do cơ sở ngừng hoạt động vì thu hồi đất, nhận lại sổ bảo hiểm, rồi đến trung tâm dịch vụ việc làm làm hồ sơ. Ở đó anh được tư vấn thêm về các lớp học nghề và việc làm đang tuyển.
Một đồng nghiệp của anh làm theo thoả thuận miệng, không có hợp đồng. Người này mất nhiều thời gian hơn để gom tin nhắn, ảnh, xin xác nhận của anh Lộc và các thợ khác. Cùng một xưởng, cùng mất việc, nhưng con đường của hai người dài ngắn rất khác nhau chỉ vì một tờ giấy.
Còn một chi tiết: chủ xưởng của anh Lộc là người thuê đất, không phải chủ đất. Phần bồi thường đất thuộc về hộ dân cho thuê, phần liên quan đến xưởng và người lao động đi qua hồ sơ của chủ xưởng. Người làm thuê không cần nắm hết những chuyện ấy, chỉ cần biết hỏi đúng người: chuyện của mình thì hỏi chủ xưởng, không hỏi chủ đất.
Tìm việc mới: dùng kênh chính thức
Người vừa mất việc thường là đối tượng của những lời mời đáng ngờ. Một vài nguyên tắc giữ mình:
- Ưu tiên trung tâm dịch vụ việc làm của Nhà nước và các phiên giao dịch việc làm do địa phương tổ chức.
- Không nộp tiền "giữ chỗ", "phí hồ sơ" cho người hứa xin việc nhanh.
- Không đưa bản gốc giấy tờ tuỳ thân, sổ bảo hiểm cho người môi giới.
- Đọc kỹ hợp đồng mới trước khi ký, nhất là điều khoản về lương, thời gian thử việc, nơi làm.
- Cảnh giác với lời mời đi làm ở xa với thu nhập cao bất thường, không rõ công ty.
Nếu chủ cơ sở không thực hiện các nghĩa vụ đã thoả thuận, hoặc người lao động nhiều năm không có hợp đồng mà muốn đòi quyền lợi, có thể tìm đến tổ chức trợ giúp pháp lý nếu thuộc diện, hoặc hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để biết nên đi bước nào trước.
Câu hỏi thường gặp
Người làm thuê không có đất có được hỗ trợ khi nơi làm bị giải toả không?
Có thể, nếu là người lao động có hợp đồng của cơ sở phải ngừng hoạt động vì thu hồi đất, theo quy định hiện hành. Khoản này thường được tính qua hồ sơ của cơ sở, nên cần hỏi chủ cơ sở về danh sách lao động đã kê khai.
Làm không có hợp đồng thì có được gì không?
Vẫn là người lao động theo pháp luật, nhưng phải tự chứng minh việc đã làm ở đó bằng tin nhắn, biên nhận lương, ảnh, người làm chứng. Việc này mất thời gian, nên gom chứng cứ ngay khi nghe tin xưởng sắp ngừng.
Có nên ký giấy tự nguyện xin nghỉ việc khi xưởng đóng cửa không?
Không nên ký nếu thực tế là xưởng ngừng hoạt động. Lý do chấm dứt hợp đồng ảnh hưởng đến các khoản trợ cấp và hồ sơ bảo hiểm thất nghiệp. Đọc kỹ, đề nghị ghi đúng lý do và giữ một bản.
Bảo hiểm thất nghiệp nộp hồ sơ ở đâu?
Tại trung tâm dịch vụ việc làm, trong thời hạn quy định kể từ ngày chấm dứt hợp đồng. Mang theo sổ bảo hiểm đã chốt và giấy tờ chấm dứt hợp đồng, hỏi rõ điều kiện hưởng và các lớp học nghề có hỗ trợ.
Chủ xưởng nhận hỗ trợ cho người lao động mà không chuyển lại thì làm sao?
Trước hết đề nghị chủ cơ sở giải thích bằng văn bản. Nếu không được giải quyết, có thể gửi kiến nghị đến cơ quan quản lý lao động ở địa phương, nhờ tổ chức trợ giúp pháp lý hoặc luật sư hướng dẫn trình tự phù hợp.