Quán ăn, tiệm tạp hoá, tiệm sửa xe nằm trên đất bị thu hồi thì ngoài phần bồi thường nhà đất (nếu là chủ), người buôn bán còn có thể được xem xét hỗ trợ ổn định sản xuất, kinh doanh cho phần thu nhập bị gián đoạn khi phải ngừng hoặc dời chỗ. Điều kiện thường xét là có đăng ký kinh doanh tại đúng địa điểm đó và có thu nhập được kê khai, nộp thuế.
Vì vậy, việc cần làm ngay khi nghe tin giải toả là gom giấy đăng ký kinh doanh, các giấy tờ về thuế, sổ sách bán hàng, và giữ cho việc kê khai đều đặn. Cách tính cụ thể theo quy định hiện hành của Luật Đất đai và văn bản hướng dẫn, quy định của UBND tỉnh; gia đình nên hỏi lại tổ chức làm nhiệm vụ bồi thường ngay từ buổi điều tra đầu tiên.
Khoản này bù cho cái gì, không bù cho cái gì
Hỗ trợ ổn định kinh doanh bù cho thu nhập mất đi trong thời gian quán phải ngừng hoặc phải dựng lại ở chỗ mới. Nó không phải tiền mua lại cửa hàng, không phải tiền bồi thường nhà, cũng không phải tiền "thương hiệu" hay lượng khách quen. Những thứ đó, nếu có, nằm ở các dòng khác hoặc không được tính.
Chi phí tháo dỡ, vận chuyển quầy kệ, tủ lạnh, máy móc, hàng hoá sang chỗ mới cũng là một dòng riêng, thường được tính theo khối lượng thực tế đã kiểm đếm. Người buôn bán hay nhầm hai dòng này, thấy có tiền di chuyển rồi tưởng đã được tính phần ngừng kinh doanh.
Theo nguyên lý của Luật Đất đai 2024 cùng các văn bản sửa đổi, hướng dẫn hiện hành, khoản hỗ trợ dựa trên mức thu nhập có căn cứ. Cái gì không được ghi nhận ở đâu, ví dụ doanh thu không kê khai, thì rất khó được tính, dù thực tế quán bán đông. Đây là điều nhiều người buôn bán nhỏ chỉ nhận ra khi đã quá muộn để bổ sung.
Bốn điều kiện thường được xét
Có đăng ký kinh doanh. Giấy chứng nhận đăng ký hộ kinh doanh hoặc doanh nghiệp, ghi đúng địa chỉ nằm trong diện thu hồi. Quán bán lâu năm mà chưa từng đăng ký là trường hợp khó nhất.
Kinh doanh tại chính địa điểm bị thu hồi. Đăng ký ở một nơi, bán ở nơi khác thì phải giải thích. Nếu đã chuyển địa điểm, nên cập nhật đăng ký trước khi có thông báo thu hồi, không phải sau.
Có thu nhập được kê khai với cơ quan thuế. Cách xác định mức thu nhập để tính hỗ trợ do quy định hiện hành và quy định của tỉnh, thường dựa trên số liệu đã kê khai, nộp thuế các năm gần đây.
Việc thu hồi thực sự làm quán phải ngừng hoặc giảm hoạt động. Bị lấy hết mặt bằng khác bị lấy một phần vỉa hè trước quán. Nếu bị thu hồi một phần mà quán không còn bán được, cần trình bày cụ thể bằng ảnh, số đo, mô tả lối vào.
Giấy tờ nên gom
Gom đủ bộ này trước buổi điều tra, khảo sát. Thứ gì chưa có thì hỏi nơi cấp ngay.
| Giấy tờ / việc | Chứng minh điều gì | Lấy ở đâu | Đã có chưa |
|---|---|---|---|
| Giấy chứng nhận đăng ký hộ kinh doanh | Quán là cơ sở kinh doanh hợp pháp tại địa chỉ đó | Bản lưu của gia đình, cơ quan đăng ký kinh doanh | |
| Thông báo thuế, chứng từ nộp thuế các năm | Mức thu nhập có căn cứ | Cơ quan thuế quản lý, tài khoản thuế điện tử | |
| Sổ sách bán hàng, hoá đơn nhập hàng | Hoạt động đều đặn, quy mô kinh doanh | Gia đình tự lưu, nhà cung cấp | |
| Hợp đồng thuê mặt bằng (nếu thuê) | Quyền sử dụng mặt bằng, thời hạn còn lại | Hai bên thuê và cho thuê | |
| Hợp đồng lao động, bảng lương nhân viên (nếu có) | Quán có người làm công sẽ bị ảnh hưởng | Gia đình tự lưu | |
| Ảnh, video quán đang bán có ngày giờ | Hiện trạng trước khi thu hồi | Điện thoại của gia đình |
Nộp bản sao, giữ bản gốc. Với giấy tờ thuế, nên tải bản điện tử về máy và in thêm một bản giấy, để không phụ thuộc vào việc tra cứu ngay lúc làm việc.
Hiểu lầm hay gặp của người buôn bán
Bán càng đông thì hỗ trợ càng nhiều. Hỗ trợ dựa vào thu nhập có căn cứ trên giấy, không dựa vào lời kể quán đông khách. Quán bán đông mà kê khai thấp thì khoản hỗ trợ cũng thấp theo số đã kê khai.
Có tiền bồi thường nhà rồi thì không cần hỏi thêm về kinh doanh. Hai khoản tính theo hai căn cứ khác nhau. Người vừa là chủ nhà vừa là người buôn bán nên kiểm cả hai dòng, không thấy dòng kinh doanh thì hỏi lý do.
Đóng cửa sớm cho chắc, để không bị thiệt khi giải toả. Đóng cửa sớm làm đứt mạch kê khai, có khi còn khiến tổ công tác ghi nhận là quán đã ngừng hoạt động trước khi thu hồi. Nên bán bình thường cho tới lịch bàn giao đã thống nhất.
Thuê mặt bằng thì không có quyền gì, chỉ chủ nhà mới được nói. Người thuê là chủ của tài sản kinh doanh và của hoạt động kinh doanh trên mặt bằng. Người thuê có quyền trình bày phần của mình với tổ công tác và nên làm việc đó ngay từ buổi kiểm đếm.
Nộp đơn thật nhiều nơi thì sẽ được xem nhanh hơn. Gửi một văn bản rõ ràng, đúng nơi, có chứng cứ thường được xử lý nhanh hơn nhiều bản gửi rải rác. Gửi trùng nhiều nơi chỉ khiến hồ sơ phải chuyển qua lại.
Quán trên mặt bằng thuê
Nhiều quán thuê mặt bằng của người khác. Khi đất bị thu hồi, phần bồi thường đất và nhà thuộc về chủ có quyền sử dụng đất, chủ nhà. Người thuê không có phần đó, nhưng nếu đáp ứng điều kiện kinh doanh đã nói ở trên, phần hỗ trợ liên quan đến việc ngừng kinh doanh và chi phí di chuyển tài sản của chính mình là chuyện cần được hỏi rõ theo quy định hiện hành.
Giữa người thuê và chủ nhà còn những chuyện dân sự: tiền cọc, tiền thuê đã trả trước, phần sửa sang mà người thuê đã bỏ tiền làm. Những chuyện này giải quyết theo hợp đồng thuê và Bộ luật Dân sự 2015 cùng các văn bản sửa đổi, hướng dẫn hiện hành, không nằm trong phương án bồi thường của Nhà nước. Hai bên nên ngồi lại sớm, ghi thành biên bản thoả thuận, thay vì để đến ngày bàn giao.
Nếu hợp đồng thuê còn dài mà mặt bằng bị thu hồi, người thuê nên đọc lại điều khoản về chấm dứt hợp đồng trước thời hạn, xem hai bên đã thoả thuận gì cho trường hợp bất khả kháng hoặc khi Nhà nước thu hồi đất. Có điều khoản rõ thì nói chuyện dễ; không có thì càng cần ngồi lại sớm và có người làm chứng.
Một việc nhỏ mà hữu ích: người thuê nên báo cho tổ công tác ngay từ buổi kiểm đếm rằng mình là người kinh doanh trên mặt bằng, liệt kê tài sản của mình (quầy, bàn ghế, máy móc), để không bị gộp nhầm vào tài sản của chủ nhà hoặc bị bỏ sót.
Ví dụ giả định: quán cơm của chị Thảo
Chị Thảo bán cơm trưa trong căn nhà mặt đường của chính gia đình, mười mấy năm nay. Chị có đăng ký hộ kinh doanh nhưng mấy năm gần đây việc kê khai không đều, có năm bỏ sót. Khi con đường được mở rộng, căn nhà bị thu hồi gần hết, quán không thể bán tiếp.
Trong phương án, nhà chị có dòng bồi thường đất, nhà và dòng chi phí di chuyển, nhưng dòng hỗ trợ ổn định kinh doanh thấp hơn chị nghĩ. Hỏi ra mới biết mức này được tính dựa trên thu nhập đã kê khai, và những năm thiếu số liệu thì không có căn cứ để tính.
Chị chuẩn bị lại các chứng từ thuế còn giữ được, sổ ghi chép bán hàng, hoá đơn nhập gạo, thịt từ các mối quen, rồi gửi văn bản đề nghị xem xét lại trong thời gian lấy ý kiến. Việc có điều chỉnh được hay không do cơ quan có thẩm quyền quyết định. Bài học chung: với người buôn bán, giấy tờ thuế đều đặn là thứ bảo vệ quyền lợi khi có biến cố, không chỉ là nghĩa vụ.
Chị cũng hỏi thêm một câu mà nhiều người quên: phần mặt bằng còn lại sau khi thu hồi có đủ để bán tiếp không, và nếu không đủ thì việc ngừng kinh doanh có được ghi nhận rõ trong hồ sơ không. Chị đo phần còn lại, chụp ảnh lối ra vào, mô tả việc khách không còn chỗ dừng xe, gửi kèm văn bản. Những chi tiết cụ thể như vậy giúp người xét hồ sơ hình dung được thực tế mà không cần đến tận nơi lần nữa.
Danh sách việc cần làm trước khi phải dời quán
Đánh dấu từng việc khi xong:
- Kiểm giấy đăng ký kinh doanh có đúng địa chỉ, đúng ngành nghề đang bán chưa.
- Tải và in chứng từ thuế các năm gần đây.
- Chụp ảnh quán lúc đang bán, có khách, có hàng hoá, ghi ngày.
- Lập danh sách tài sản kinh doanh để đối chiếu với biên bản kiểm đếm.
- Nếu thuê mặt bằng, gặp chủ nhà thống nhất chuyện tiền cọc, tiền thuê trả trước.
- Nếu có nhân viên, nói chuyện sớm với họ về thời điểm ngừng việc.
- Hỏi tổ công tác: "Khoản hỗ trợ ổn định kinh doanh của quán nhà em tính dựa trên số liệu nào ạ?"
- Báo khách quen thời điểm ngừng bán và nơi bán mới khi đã chọn được.
Không nên ngừng kê khai thuế ngay khi nghe tin giải toả, cũng không nên vội đóng cửa trước khi có quyết định và lịch bàn giao. Khi quán có quy mô lớn, nhiều nhân viên, hoặc vừa thuê vừa là chủ một phần tài sản, bạn nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để được xem toàn bộ giấy tờ trước khi góp ý phương án.
Câu hỏi thường gặp
Quán không có đăng ký kinh doanh thì có được hỗ trợ ngừng kinh doanh không?
Rất khó, vì khoản này thường cần căn cứ là cơ sở kinh doanh có đăng ký và có thu nhập kê khai. Gia đình vẫn nên trình bày hoàn cảnh và hỏi xem tỉnh có biện pháp hỗ trợ khác cho trường hợp buôn bán nhỏ hay không.
Hỗ trợ ổn định kinh doanh có giống tiền di chuyển hàng hoá không?
Không giống. Tiền di chuyển trả cho việc tháo dỡ, vận chuyển tài sản sang chỗ mới. Hỗ trợ ổn định kinh doanh bù một phần thu nhập bị gián đoạn. Trong phương án, hai khoản này thường nằm ở hai dòng khác nhau.
Thuê mặt bằng thì tiền bồi thường nhà đất có chia cho người thuê không?
Phần bồi thường đất và nhà thuộc về người có quyền sử dụng đất và chủ sở hữu nhà. Chuyện tiền cọc, tiền thuê trả trước giữa người thuê và chủ nhà giải quyết theo hợp đồng và pháp luật dân sự, hai bên nên thoả thuận bằng văn bản.
Mức thu nhập để tính hỗ trợ được lấy ở đâu?
Thường dựa trên số liệu thu nhập đã kê khai, nộp thuế trong các năm gần đây, theo cách tính do quy định hiện hành và quy định của tỉnh. Gia đình nên hỏi rõ số liệu nào đang được dùng cho quán nhà mình.
Quán chỉ bị lấy một phần mặt tiền có được hỗ trợ không?
Tuỳ mức ảnh hưởng thực tế. Nếu phần còn lại không thể tiếp tục kinh doanh như trước, cần trình bày cụ thể bằng ảnh, số đo, mô tả lối ra vào và đề nghị được xem xét trong thời gian lấy ý kiến phương án.