Hộ dân có nghĩa vụ phối hợp để cơ quan nhà nước điều tra, khảo sát, đo đạc, kiểm đếm sau khi có thông báo thu hồi đất. Nếu không phối hợp, chính quyền sẽ vận động, thuyết phục; sau đó cơ quan có thẩm quyền có thể ban hành quyết định kiểm đếm bắt buộc, và nếu vẫn không chấp hành thì tổ chức cưỡng chế thực hiện quyết định đó. Việc từ chối không làm dự án dừng lại.
Điều nhiều người không biết: cho đoàn vào kiểm đếm không có nghĩa là đồng ý với giá đền bù hay đồng ý với dự án. Kiểm đếm chỉ là ghi nhận hiện trạng. Giữ được quyền nói “chưa đồng ý” mà vẫn hợp tác là cách bảo vệ quyền lợi tốt hơn đứng ngoài cánh cổng.
Vì sao có nhà không muốn cho vào
Lý do hay gặp nhất là sợ: sợ ký biên bản là coi như chấp nhận giá, sợ cho vào là “thua” trước, sợ nhà khác được nhiều hơn vì chờ lâu hơn. Có nhà nghe tin đồn rằng ai càng giữ lâu càng được thêm tiền. Có nhà thật sự chưa đồng ý với việc thu hồi, hoặc đang có tranh chấp trong gia đình về quyền với thửa đất.
Những nỗi lo đó dễ hiểu, nhưng cần tách bạch. Việc đo đạc, kiểm đếm là bước ghi nhận nhà mình có gì. Việc tính tiền thuộc bước lập phương án, có niêm yết, lấy ý kiến, đối thoại. Còn việc chưa đồng ý với quyết định thì có con đường khiếu nại, khởi kiện riêng. Gộp tất cả vào một hành động là đóng cổng thì gia đình tự bỏ mất quyền ở bước đầu tiên.
Với tin đồn “giữ lâu được thêm”, cần nhớ mức bồi thường, hỗ trợ được tính theo chính sách và giá đất cụ thể của dự án, không phụ thuộc hộ nào chịu phối hợp trước hay sau. Ngược lại, có những khoản như thưởng bàn giao sớm nếu tỉnh có quy định, thì chỉ dành cho người hợp tác đúng hạn.
Pháp luật đi qua những bước nào khi hộ dân không phối hợp
Theo quy định hiện hành của Luật Đất đai 2024 cùng các văn bản sửa đổi, hướng dẫn hiện hành và quy định của UBND tỉnh, trình tự nhìn chung như sau:
- Thông báo thu hồi đất được gửi tới hộ dân, kèm kế hoạch điều tra, đo đạc, kiểm đếm.
- Hộ dân không phối hợp: UBND cấp xã, Mặt trận Tổ quốc cấp xã và tổ chức làm nhiệm vụ bồi thường vận động, thuyết phục trong thời hạn luật định.
- Vận động không thành: người có thẩm quyền ban hành quyết định kiểm đếm bắt buộc, gửi tới hộ dân.
- Hộ dân vẫn không chấp hành: tổ chức cưỡng chế thực hiện quyết định kiểm đếm bắt buộc theo trình tự luật định, có thông báo trước và biên bản.
- Kết quả kiểm đếm được dùng để lập phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư như mọi hộ khác.
Ở mọi bước, gia đình vẫn có thể chọn phối hợp. Dừng lại ở bước thứ hai, khi đang được vận động, là cách ít tốn kém nhất cho cả hai bên. Đi đến bước bốn nghĩa là kiểm đếm diễn ra trong không khí căng thẳng, khó mà chỉ được từng hạng mục cho đúng.
Cho vào kiểm đếm không có nghĩa là đồng ý
Chữ ký trên biên bản kiểm đếm xác nhận số liệu, không xác nhận giá. Biên bản ghi nhà mấy gian, diện tích bao nhiêu, cây gì, bao nhiêu gốc. Không có dòng nào nói gia đình đồng ý với số tiền.
Gia đình được ghi ý kiến ngay vào biên bản. Chỗ nào chưa đồng ý về số liệu, ghi rõ. Có thể ghi thêm một câu như “Gia đình chưa có ý kiến về giá bồi thường, sẽ góp ý khi phương án được niêm yết”.
Quyền góp ý phương án vẫn còn nguyên. Phương án phải niêm yết, lấy ý kiến, đối thoại với người chưa đồng ý trước khi trình phê duyệt.
Quyền khiếu nại, khởi kiện vẫn còn nguyên. Sau khi có quyết định, nếu chưa đồng ý, gia đình vẫn khiếu nại theo Luật Khiếu nại 2011 hoặc khởi kiện theo Luật Tố tụng hành chính 2015 cùng các văn bản sửa đổi, hướng dẫn hiện hành, trong thời hiệu luật định.
Chưa đồng ý với chính việc thu hồi cũng không cần đóng cổng. Có thể gửi văn bản kiến nghị về việc thu hồi song song với việc phối hợp kiểm đếm. Hai việc không loại trừ nhau.
Những gì gia đình mất khi đứng ngoài
Kiểm đếm bắt buộc vẫn ghi nhận tài sản, nhưng trong điều kiện không có người nhà chỉ dẫn và không khí căng thẳng. Những thứ hay bị thiệt:
- Công trình ngầm, hạng mục khuất sau nhà, trên mái, dưới sàn không được chỉ ra.
- Năm xây, vật liệu, các lần cải tạo không có người kể nên dễ bị ghi theo mức phổ thông.
- Cây trồng được đếm nhanh, không phân biệt cây đang cho trái và cây non.
- Không có cơ hội ghi ý kiến ngay vào biên bản lúc đoàn còn ở hiện trường.
- Mất thời gian của cả nhà cho những buổi vận động, đi lại, trong khi các hộ khác đã sang bước sau.
- Không khí căng thẳng với chính quyền địa phương, làm khó những lần làm việc về sau.
Đem những điều này đặt cạnh lợi ích mà gia đình nghĩ sẽ có khi không cho vào, thường sẽ thấy cán cân nghiêng hẳn về phía hợp tác có ghi ý kiến.
Hiểu lầm và hiểu đúng
Những câu dưới đây được nghe nhiều ở các khu dân cư sắp giải toả:
| Hiểu lầm | Hiểu đúng |
|---|---|
| Không cho đo thì không ai thu hồi được. | Có cơ chế kiểm đếm bắt buộc và cưỡng chế thực hiện. Dự án không dừng vì một hộ không phối hợp. |
| Ký biên bản kiểm đếm là mất quyền khiếu nại. | Quyền khiếu nại tính từ quyết định hành chính, không mất vì ký biên bản số liệu. |
| Giữ đến cuối cùng sẽ được giá cao hơn. | Giá tính theo chính sách, giá đất cụ thể của dự án. Không có quy định nào thưởng cho việc chậm phối hợp. |
| Nhà nào cũng không cho thì cả khu được giá tốt. | Mỗi hộ có quyền và nghĩa vụ riêng. Rủ nhau cùng không phối hợp không tạo thêm quyền, còn có thể gây rắc rối pháp lý. |
| Đã nhận quyết định kiểm đếm bắt buộc là xong, không làm gì được nữa. | Vẫn có thể chủ động liên hệ, có mặt và chỉ dẫn khi đoàn đến, ghi ý kiến vào biên bản. |
Mỗi gia đình nên tự quyết dựa trên hồ sơ của mình, không dựa trên việc nhà bên cạnh làm gì.
Khi cổng đóng vì trong nhà chưa thống nhất
Có những nhà không cho đoàn vào không phải vì phản đối dự án, mà vì các thành viên chưa thống nhất: anh muốn cho vào, em muốn chờ; người đứng tên đã mất, các con chưa chia; người đang ở và người đứng tên là hai người khác nhau. Không ai dám quyết, nên cổng cứ đóng.
Nên hiểu rằng kiểm đếm chỉ ghi nhận hiện trạng tài sản, không quyết định ai trong nhà được nhận bao nhiêu. Việc ai có quyền gì với thửa đất được xác định theo giấy tờ, theo pháp luật về thừa kế, sở hữu chung, và nếu cần thì qua thoả thuận hoặc toà án. Vì vậy cho đoàn kiểm đếm không làm thiệt bên nào trong gia đình.
Cách làm hợp lý: các thành viên cùng có mặt hoặc cử một người đại diện có uỷ quyền; báo với đoàn rằng gia đình đang có ý kiến khác nhau về quyền đối với thửa đất, đề nghị ghi nhận vào biên bản. Như vậy hồ sơ tài sản vẫn đi tiếp, còn chuyện trong nhà được giải quyết riêng, trước khi đến ngày nhận tiền. Nếu tranh chấp đã căng, hoà giải ở cơ sở là bước nên thử trước.
Đã nhận quyết định kiểm đếm bắt buộc: nên làm gì
Đọc kỹ quyết định: ai ban hành, căn cứ, thời gian, địa điểm thực hiện. Từ lúc này, cách có lợi nhất là chủ động liên hệ tổ chức làm nhiệm vụ bồi thường, nói rõ gia đình sẽ có mặt và phối hợp. Câu nói đơn giản: “Gia đình em sẽ có mặt hôm đó, xin đoàn cho nhà em đi cùng để chỉ từng hạng mục ạ”.
Chuẩn bị như với một buổi kiểm đếm bình thường: danh sách tài sản, ảnh, giấy tờ. Có mặt đủ người nắm rõ nhà đất. Giữ thái độ bình tĩnh, không cản trở, không để người ngoài gia đình đến tụ tập vì việc đó chỉ làm tình hình phức tạp hơn và có thể gây hậu quả pháp lý.
Nếu gia đình cho rằng quyết định kiểm đếm bắt buộc ban hành sai trình tự, vẫn chấp hành và gửi khiếu nại bằng văn bản tới người đã ban hành quyết định. Khi hồ sơ đã căng thẳng như vậy, nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để được xem cụ thể giấy tờ.
Nói “chưa đồng ý” mà vẫn hợp tác
Hợp tác và đồng ý là hai chuyện. Gia đình có thể mở cổng, đi cùng đoàn, chỉ từng hạng mục, rồi ghi rõ trong biên bản những điểm chưa đồng ý. Đó là cách để ý kiến của mình nằm trong hồ sơ, thay vì chỉ nằm trong lời nói.
Ví dụ giả định: bà Năm không đồng ý với việc thửa đất bị thu hồi vì cho rằng dự án nên đi lệch sang phía đất trống. Bà vẫn mở cổng cho đoàn kiểm đếm, đi theo chỉ từng cây trong vườn, ký biên bản số liệu kèm dòng ý kiến “Gia đình có văn bản kiến nghị riêng về phạm vi thu hồi”. Cùng tuần đó, bà gửi văn bản kiến nghị của riêng gia đình mình tới UBND xã và tổ chức làm nhiệm vụ bồi thường, giữ bản sao có xác nhận đã nhận.
Kiến nghị của bà có thể được chấp nhận hoặc không. Nhưng hồ sơ tài sản của bà được ghi đầy đủ, ý kiến của bà có văn bản, và bà không mất quyền ở bước nào. Đó là điều mà cánh cổng đóng không làm được.
Câu hỏi thường gặp
Hộ dân có bắt buộc phải cho đoàn giải toả vào đo đạc, kiểm đếm không?
Theo Luật Đất đai 2024 cùng các văn bản sửa đổi, hướng dẫn hiện hành, người có đất thu hồi có trách nhiệm phối hợp điều tra, khảo sát, đo đạc, kiểm đếm. Không phối hợp thì sẽ được vận động, và có thể bị ban hành quyết định kiểm đếm bắt buộc.
Ký biên bản kiểm đếm có phải là đồng ý với giá đền bù không?
Không. Biên bản kiểm đếm chỉ ghi nhận hiện trạng: đất, nhà, công trình, cây trồng, vật nuôi. Giá và số tiền nằm trong phương án được niêm yết, lấy ý kiến sau đó. Gia đình có thể ghi ý kiến chưa đồng ý ngay vào biên bản.
Quyết định kiểm đếm bắt buộc là gì?
Là quyết định của người có thẩm quyền, ban hành khi hộ dân không phối hợp kiểm đếm dù đã được vận động, thuyết phục. Nếu vẫn không chấp hành, cơ quan có thẩm quyền có thể tổ chức cưỡng chế thực hiện quyết định này theo trình tự luật định.
Không đồng ý với dự án thì có nên không cho kiểm đếm không?
Không nên dùng cách này. Kiểm đếm vẫn diễn ra theo cơ chế bắt buộc, còn gia đình mất cơ hội chỉ dẫn tài sản. Ý kiến về dự án nên gửi bằng văn bản kiến nghị riêng, song song với việc phối hợp kiểm đếm.
Chậm phối hợp có giúp được đền bù cao hơn không?
Không có căn cứ. Mức bồi thường, hỗ trợ được tính theo chính sách và giá đất cụ thể của dự án. Ngược lại, một số tỉnh có khoản thưởng cho hộ bàn giao mặt bằng đúng hoặc trước hạn, chỉ dành cho người hợp tác.
Cho rằng quyết định kiểm đếm bắt buộc sai trình tự thì làm gì?
Vẫn chấp hành quyết định, đồng thời gửi khiếu nại bằng văn bản tới người đã ban hành quyết định trong thời hiệu luật định. Giữ bản sao quyết định, ghi ngày nhận, và cân nhắc hỏi luật sư để được xem hồ sơ cụ thể.