Trong thời gian chờ, gia đình vẫn là người sử dụng đất hợp pháp và vẫn sống, sản xuất bình thường. Nhưng theo nguyên tắc chung của pháp luật đất đai, nhà cửa, công trình, cây trồng tạo ra sau khi có thông báo thu hồi thường không được bồi thường, và việc xây mới, trồng mới cây lâu năm trên phần đất đã nằm trong kế hoạch thu hồi bị hạn chế. Muốn sửa chữa, bán hay cho thuê, hãy hỏi trước ở UBND xã, phường hoặc văn phòng đăng ký đất đai, có văn bản thì càng tốt.
Giai đoạn chờ có khi chỉ vài tháng, có khi kéo dài nhiều năm. Hoang mang dễ dẫn tới hai cực: hoặc buông hết, không sửa mái dột vì “đằng nào cũng giải toả”, hoặc vội xây thêm, trồng thêm với hy vọng được tính thêm. Cả hai đều thiệt. Bài này chia các việc thường gặp thành ba nhóm: cứ làm, hỏi trước, nên dừng.
Giai đoạn chờ bắt đầu và kết thúc khi nào
Gọi là giai đoạn chờ cho dễ hình dung, thật ra có hai lớp. Lớp ngoài là khi thửa đất đã nằm trong kế hoạch sử dụng đất hằng năm mà chưa có thông báo thu hồi. Lớp trong bắt đầu từ ngày có thông báo thu hồi đất, khi việc điều tra, đo đạc, kiểm đếm đã được lên lịch. Giai đoạn này kết thúc khi có quyết định thu hồi đất.
Ở cả hai lớp, gia đình vẫn đứng tên, vẫn ở, vẫn canh tác. Những hạn chế chủ yếu nằm ở việc tạo thêm tài sản mới trên đất và một số giao dịch. Hạn chế cụ thể ra sao thực hiện theo quy định hiện hành của Luật Đất đai và văn bản hướng dẫn, quy định của UBND tỉnh, nên mỗi nơi có thể khác nhau ở chi tiết.
Nếu không rõ thửa đất nhà mình đang ở lớp nào, hãy hỏi bộ phận một cửa: “Thửa đất nhà em đã có trong kế hoạch sử dụng đất năm nay chưa, đã có thông báo thu hồi chưa ạ?”. Hai câu trả lời đó quyết định phần lớn những gì gia đình nên và không nên làm.
Những việc cứ làm bình thường
Đất chưa bị thu hồi thì cuộc sống không phải dừng lại. Những việc dưới đây thường không bị ảnh hưởng:
- Ở, sinh hoạt, đăng ký cư trú, cho con đi học như mọi khi.
- Canh tác vụ mùa theo nếp cũ: gieo cấy lúa, trồng rau, chăm vườn cây hiện có, nuôi thả đàn vật nuôi đang có.
- Bảo dưỡng nhỏ: thay ngói vỡ, sơn lại cửa, thông cống, sửa điện nước hư hỏng mà không làm thay đổi kết cấu, diện tích.
- Buôn bán, kinh doanh đang có, nộp thuế như thường.
- Đóng thuế sử dụng đất, giữ biên lai; biên lai này còn là bằng chứng sử dụng đất ổn định.
- Giữ gìn hiện trạng, chụp ảnh định kỳ để có bằng chứng về nhà cửa, cây cối trước khi kiểm đếm.
Đừng để nhà xuống cấp chỉ vì nghĩ sắp đi. Nhà dột, điện chập gây nguy hiểm cho người ở, và nếu dự án kéo dài, gia đình sẽ phải sống nhiều năm trong căn nhà đó. Bảo dưỡng để ở an toàn là việc nên làm, miễn là không biến bảo dưỡng thành xây thêm.
Xây mới, trồng mới: vì sao nên dừng
Theo nguyên tắc chung của pháp luật đất đai, tài sản gắn liền với đất được tạo lập sau khi có thông báo thu hồi đất thường không được bồi thường. Trên phần đất đã nằm trong kế hoạch sử dụng đất hằng năm, việc xây dựng mới nhà ở, công trình và trồng mới cây lâu năm cũng bị hạn chế. Nghĩa là tiền bỏ ra xây, trồng lúc này dễ thành tiền bỏ đi.
Nhiều nơi từng có chuyện cả xóm đổ xô trồng dày cây, dựng thêm chuồng trại, đổ thêm sàn sau khi nghe tin dự án. Đoàn kiểm đếm thường đối chiếu với ảnh chụp, hồ sơ hiện trạng tại thời điểm thông báo, nên những gì mới có sẽ bị tách riêng. Gia đình vừa tốn tiền, vừa mất uy tín trong các buổi làm việc sau.
Ví dụ giả định: chị Thảo định đổ thêm một tầng cho con trai sắp lấy vợ. Hỏi xã, chị được biết thửa đất đã có thông báo thu hồi. Chị dừng việc xây, dùng số tiền đó lo chỗ ở tạm cho vợ chồng con trai, và đề nghị được ghi nhận việc có thêm một cặp vợ chồng trong nhà vào hồ sơ điều tra. Cách làm này không tạo thêm tài sản, nhưng đưa đúng hoàn cảnh vào hồ sơ.
Cây hằng năm theo vụ là chuyện khác cây lâu năm. Gieo lúa, trồng rau, trồng ngô theo nếp canh tác cũ là sinh kế, không phải tạo thêm tài sản để chờ đền bù. Nếu lo đến ngày thu hồi mà vụ chưa kịp thu hoạch, hãy hỏi cán bộ trước khi xuống giống: “Vụ này nhà em gieo như mọi năm, nếu đến hạn bàn giao mà chưa gặt thì được xử lý thế nào ạ?”. Câu trả lời giúp gia đình chọn giống ngắn ngày hơn hoặc lùi lịch gieo, tránh mất công cả vụ.
Sửa chữa nhà đang ở: các bước nên làm
Có những lúc buộc phải sửa: mái sập, tường nứt nguy hiểm, nhà ngập. Khi đó, đi theo trình tự để vừa an toàn vừa không rắc rối về sau:
- Chụp ảnh, quay video tình trạng hư hỏng, có ngày giờ, trước khi đụng vào bất cứ thứ gì.
- Hỏi UBND xã, phường xem việc sửa chữa có cần xin phép hay được cho phép theo quy định của tỉnh không; nếu cần, nộp đơn và chờ trả lời bằng văn bản.
- Sửa đúng phạm vi cần thiết để ở an toàn, giữ nguyên diện tích, chiều cao, kết cấu chính. Không nhân dịp sửa mà mở rộng.
- Giữ hoá đơn vật liệu, hợp đồng thuê thợ, ảnh trước và sau khi sửa.
- Khi đoàn đến kiểm đếm, chủ động trình bày việc sửa chữa và đưa giấy tờ, để biên bản ghi đúng hiện trạng và nguồn gốc.
Việc phần sửa chữa có được tính khi bồi thường hay không phụ thuộc vào quy định cụ thể và từng trường hợp. Điều chắc chắn là có giấy tờ, có ảnh thì việc xem xét dễ dàng và công bằng hơn.
Bán, cho thuê, cho mượn trong lúc chờ
Bán đất. Về nguyên tắc, đất chưa có quyết định thu hồi vẫn có thể thực hiện một số giao dịch theo quy định, nhưng người mua nhận luôn tình trạng sắp bị thu hồi. Tổ chức công chứng, văn phòng đăng ký đất đai có thể yêu cầu thêm thông tin. Hãy nói rõ với người mua và ghi vào hợp đồng; giấu tình trạng này dễ dẫn tới tranh chấp. Mua bán giấy tay không qua công chứng, đăng ký trong giai đoạn này còn rủi ro hơn bình thường.
Cho thuê nhà, thuê mặt bằng. Hợp đồng mới nên ghi rõ đất đang trong diện thu hồi, thời hạn có thể chấm dứt sớm, cách xử lý tiền cọc khi phải bàn giao. Với người đang thuê, báo cho họ biết sớm để họ chuẩn bị, và để họ tự trình bày với đoàn điều tra nếu thuộc diện được xem xét hỗ trợ di chuyển.
Cho người thân đến ở. Đưa thêm người đến ở sau thông báo không làm tăng quyền lợi, và có thể làm hồ sơ nhân khẩu bị xem xét kỹ hơn. Ai ở thật thì kê thật, ai không ở thì không kê.
Thế chấp, vay vốn. Thửa đất sắp bị thu hồi thường khó được nhận thế chấp. Nếu đang thế chấp, báo cho bên nhận thế chấp biết để cùng tính cách xử lý khi nhận tiền.
Bảng tra nhanh: muốn làm gì, hỏi ai trước
Cột “Nên hay không” chỉ là hướng chung. Quy định của tỉnh và tình trạng thửa đất cụ thể mới là căn cứ.
| Việc muốn làm | Nên hay không | Hỏi ai trước | Giữ lại giấy gì |
|---|---|---|---|
| Thay ngói, sơn cửa, sửa điện nước | Cứ làm, giữ nguyên hiện trạng | Không cần, nhưng chụp ảnh | Ảnh trước và sau, hoá đơn |
| Sửa kết cấu vì nhà nguy hiểm | Hỏi trước rồi làm | UBND cấp xã | Văn bản trả lời, ảnh hư hỏng, hoá đơn |
| Xây thêm tầng, thêm phòng | Nên dừng | UBND cấp xã | Ghi chép câu trả lời |
| Trồng mới cây lâu năm | Nên dừng | UBND cấp xã | Ghi chép câu trả lời |
| Bán đất | Cân nhắc kỹ, nói rõ tình trạng | Văn phòng đăng ký đất đai, tổ chức công chứng | Hợp đồng có ghi tình trạng thu hồi |
| Cho thuê mới | Được, nhưng ghi rõ điều khoản | Tự soạn kỹ hợp đồng | Hợp đồng có điều khoản chấm dứt sớm |
Mỗi câu trả lời quan trọng, xin bằng văn bản hoặc ít nhất ghi vào sổ: ngày, tên người trả lời, nội dung. Khi chuyện đến tai đoàn kiểm đếm, những dòng ghi chép này giúp gia đình giải thích dễ hơn.
Chờ lâu: giữ nếp sống và giữ hồ sơ
Có những dự án thông báo rồi để đó nhiều năm. Trong thời gian ấy, con cái lớn lên, có người lập gia đình, có người qua đời, nhà xuống cấp. Mỗi thay đổi như vậy nên được ghi lại và báo với UBND xã khi cần, để hồ sơ phản ánh đúng thực tế lúc kiểm đếm.
Thỉnh thoảng hỏi lại tiến độ: “Dự án còn thực hiện không, kế hoạch thu hồi có được gia hạn hay điều chỉnh không ạ?”. Kế hoạch sử dụng đất có thể được điều chỉnh, thậm chí huỷ bỏ phần chưa thực hiện theo quy định. Biết sớm giúp gia đình quyết định có nên sửa nhà, xây lại hay không.
Nếu sự chờ đợi kéo dài làm cuộc sống thật sự bế tắc, ví dụ nhà nguy hiểm mà không được sửa, gia đình có thể gửi văn bản kiến nghị tới UBND cấp có thẩm quyền, nêu rõ hoàn cảnh. Khi muốn biết quyền lợi cụ thể của mình trong trường hợp dự án treo, nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.
Câu hỏi thường gặp
Đã có thông báo thu hồi đất thì có được sửa nhà không?
Bảo dưỡng nhỏ không thay đổi kết cấu, diện tích thường vẫn làm được. Sửa chữa lớn, nhất là liên quan kết cấu, nên hỏi UBND xã, phường trước vì có thể cần được cho phép theo quy định của tỉnh. Luôn chụp ảnh trước và sau, giữ hoá đơn.
Xây thêm sau khi có thông báo thu hồi có được đền bù không?
Theo nguyên tắc chung của pháp luật đất đai, tài sản tạo lập sau khi có thông báo thu hồi đất thường không được bồi thường. Xây thêm lúc này vừa tốn tiền vừa không có lợi, chưa kể có thể vi phạm quy định về xây dựng.
Đất có thông báo thu hồi còn bán được không?
Về nguyên tắc có thể thực hiện một số giao dịch khi chưa có quyết định thu hồi, nhưng người mua nhận luôn tình trạng sắp bị thu hồi. Hãy hỏi văn phòng đăng ký đất đai và tổ chức công chứng, nói rõ với người mua và ghi vào hợp đồng.
Đang cho thuê nhà mà nhận thông báo thu hồi thì nên làm gì?
Báo cho người thuê sớm, xem lại hợp đồng về thời hạn và tiền cọc, thoả thuận cách chấm dứt khi đến ngày bàn giao. Người thuê đang ở thực tế nên được ghi nhận trong buổi điều tra để được xem xét hỗ trợ theo chính sách.
Trồng thêm cây trong lúc chờ giải toả có được tính không?
Cây lâu năm trồng mới sau thông báo thu hồi thường không được bồi thường, và việc trồng mới trên đất đã có trong kế hoạch thu hồi bị hạn chế. Cây hằng năm theo vụ thông thường thì hỏi cán bộ về cách xử lý nếu đến lúc thu hồi mà chưa thu hoạch.
Dự án treo nhiều năm thì gia đình có được làm gì không?
Hỏi lại tiến độ và tình trạng kế hoạch sử dụng đất, vì kế hoạch có thể được điều chỉnh hoặc huỷ bỏ theo quy định. Nếu cuộc sống bị ảnh hưởng nặng, gửi văn bản kiến nghị tới cơ quan có thẩm quyền, nêu rõ hoàn cảnh cụ thể.