Khi nhà đang cho thuê bị thu hồi, nguyên tắc chung là khoản bồi thường về đất và về căn nhà thuộc về người có quyền sử dụng đất, chủ sở hữu nhà, tức chủ nhà. Người thuê không được bồi thường về đất hay về căn nhà mình thuê. Nhưng người thuê không trắng tay: tài sản do chính họ bỏ tiền đầu tư, chi phí di chuyển đồ đạc, máy móc, và một số khoản hỗ trợ có thể được xem xét theo quy định hiện hành của Luật Đất đai và văn bản hướng dẫn, quy định của UBND tỉnh.
Phần tranh chấp hay gặp nhất lại không nằm trong phương án mà nằm giữa hai bên: tiền cọc, tiền thuê đã trả trước, hợp đồng còn thời hạn, vách ngăn và quầy kệ người thuê tự làm. Những chuyện này xử lý theo hợp đồng thuê và Bộ luật Dân sự 2015 cùng các văn bản sửa đổi, hướng dẫn hiện hành. Chủ nhà và người thuê nói chuyện sớm, có giấy tờ, thì ít khi phải nhờ người thứ ba phân xử.
Khoản nào thường thuộc về ai
Bảng là nguyên lý chung để hai bên cùng đọc. Tên gọi và cách tính từng khoản theo quy định của tỉnh nơi có đất.
| Khoản trong phương án | Thường thuộc về | Ghi chú |
|---|---|---|
| Bồi thường về đất | Chủ nhà, người sử dụng đất | Người thuê không có quyền sử dụng đất |
| Bồi thường nhà, công trình chủ nhà xây | Chủ nhà | Kể cả dãy phòng trọ chủ nhà xây để cho thuê |
| Bồi thường phần người thuê tự bỏ tiền làm thêm | Người đã bỏ tiền, nếu được ghi nhận | Cần ghi đúng tên chủ tài sản khi kiểm đếm |
| Chi phí di chuyển máy móc, hàng hoá, đồ đạc | Người sở hữu tài sản phải di chuyển | Người thuê làm kinh doanh nên kê khai đủ |
| Hỗ trợ ổn định sản xuất kinh doanh | Tuỳ quy định, có thể xét cho người đang kinh doanh có đăng ký | Hỏi rõ điều kiện với tổ chức bồi thường |
| Hỗ trợ di dời, thuê nhà tạm cho người đang ở | Tuỳ quy định, thường gắn với hộ có nhà ở bị thu hồi | Người thuê nên hỏi xem mình có thuộc diện không |
Có một ngoại lệ đáng biết: người đang thuê nhà ở thuộc sở hữu nhà nước có chính sách riêng khi nhà bị thu hồi. Nếu bạn đang thuê loại nhà này, hãy hỏi riêng tổ chức làm nhiệm vụ bồi thường, đừng áp theo trường hợp thuê nhà của tư nhân.
Phía chủ nhà: báo người thuê lúc nào và nói gì
Chủ nhà biết tin trước, nên chủ nhà là người nên mở lời. Báo sớm không làm mất người thuê ngay; người thuê vẫn ở tới khi có lịch bàn giao. Nhưng báo sớm giúp họ có thời gian tìm chỗ mới, và giúp chủ nhà tránh cảnh tới ngày bàn giao mặt bằng mà trong phòng vẫn còn người, còn đồ.
Nội dung nên nói: đất đang trong diện thu hồi, đã có thông báo hay chưa có quyết định, dự kiến khi nào kiểm đếm, khi nào có thể phải dọn. Nói rõ cái gì đã chắc, cái gì còn là dự kiến. Kèm theo là cách hai bên sẽ xử lý tiền cọc và tiền thuê đã trả trước. Nên ghi thành một văn bản ngắn hoặc phụ lục hợp đồng, hai bên ký.
Chủ nhà cũng nên hỏi người thuê về những gì họ đã tự làm trong nhà: vách ngăn, gác lửng, máy lạnh, quầy, bảng hiệu gắn tường. Biết trước danh sách này thì buổi kiểm đếm ghi đúng tên chủ của từng thứ, không phải cãi nhau sau.
Câu mở lời mẫu: "Nhà mình nằm trong diện giải toả, chưa có ngày chính thức. Cô chú báo sớm để con tính trước. Tiền cọc cô chú trả lại đủ theo hợp đồng khi con dọn, tháng nào chưa ở thì cô chú hoàn lại".
Đồ người thuê tự làm: ghi đúng tên trong biên bản kiểm đếm
Biên bản kiểm đếm ghi nhận hiện trạng tài sản trên đất. Nếu người thuê tự bỏ tiền làm gác lửng, lát lại sàn, dựng mái che trước quán, lắp hệ thống điện riêng, thì những thứ đó cần được ghi là tài sản của người thuê, hoặc ít nhất ghi chú rõ ai đã đầu tư. Nếu không, mặc nhiên mọi thứ trên đất được hiểu là của chủ nhà.
Việc này chỉ suôn sẻ khi hai bên đồng ý với nhau trước buổi kiểm đếm. Người thuê giữ hoá đơn vật liệu, hợp đồng thuê thợ, ảnh chụp trước và sau khi làm. Hợp đồng thuê có điều khoản về việc cải tạo, như được làm gì, khi trả nhà thì xử lý thế nào, thì đó là căn cứ đầu tiên.
Có những thứ tháo dỡ mang đi được như máy lạnh, quầy kệ, bảng hiệu, máy móc kinh doanh. Với nhóm này thường chỉ tính chi phí tháo dỡ, di chuyển, lắp đặt lại, không tính như tài sản bị mất. Còn phần gắn liền không tháo được như sàn, gác bê tông, tường xây thêm thì được xem xét theo cách khác. Bạn hỏi cán bộ kiểm đếm ngay tại chỗ để biết thứ nào được xếp vào nhóm nào.
Tiền cọc, tiền thuê trả trước và hợp đồng còn hạn
Tiền cọc. Hợp đồng thường ghi khi nào trả lại cọc, khi nào bị mất cọc. Việc Nhà nước thu hồi đất khiến hợp đồng không thể tiếp tục không phải lỗi của người thuê, nên người thuê có cơ sở đề nghị nhận lại cọc. Thoả thuận rõ ngày trả cọc, tốt nhất là ngày người thuê dọn đi và bàn giao lại phòng.
Tiền thuê trả trước. Người thuê trả trước sáu tháng hay một năm thì phần thời gian chưa ở được nên được hoàn lại theo tỷ lệ thời gian. Hai bên tính cùng nhau, ghi ra giấy, ký nhận khi trả.
Hợp đồng còn dài. Người thuê có thể cho rằng mình bị thiệt vì hợp đồng còn nhiều năm. Đòi chủ nhà bồi thường cho thời gian còn lại thường khó, vì việc thu hồi là sự kiện ngoài ý muốn của cả hai bên. Nhưng mỗi hợp đồng một khác; khi số tiền đầu tư lớn, nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.
Thuê mặt bằng kinh doanh. Người thuê làm kinh doanh mất nhiều hơn người thuê để ở: khách quen, biển hiệu, thời gian ngừng bán. Khoản hỗ trợ ổn định sản xuất kinh doanh, nếu có, gắn với điều kiện về đăng ký kinh doanh và quy định của tỉnh. Giữ giấy đăng ký kinh doanh, biên lai thuế để chứng minh.
Danh sách việc của người thuê
Nếu bạn là người thuê, tick những việc sau trước ngày kiểm đếm:
- Tìm lại hợp đồng thuê, giấy nhận tiền cọc, giấy nhận tiền thuê trả trước.
- Lập danh sách những gì mình tự bỏ tiền làm trong nhà, kèm hoá đơn, ảnh chụp.
- Lập danh sách máy móc, hàng hoá, đồ đạc phải di chuyển, ước lượng khối lượng.
- Nếu kinh doanh: chuẩn bị giấy đăng ký kinh doanh, biên lai nộp thuế.
- Hỏi chủ nhà ngày kiểm đếm và đề nghị được có mặt.
- Hỏi tổ chức làm nhiệm vụ bồi thường xem người thuê có thuộc diện được xét khoản hỗ trợ nào không.
- Thoả thuận với chủ nhà bằng văn bản về ngày dọn, ngày trả cọc, phần tiền thuê hoàn lại.
Đừng chờ có quyết định thu hồi mới đi tìm chỗ mới. Giá thuê quanh khu vực giải toả thường nhích lên khi nhiều người cùng tìm chỗ một lúc, và người đi sau thường phải chọn chỗ xa hơn.
Hiểu lầm hay gặp giữa chủ nhà và người thuê
"Người thuê ở lâu năm thì được chia tiền đất." Thời gian thuê dài không biến người thuê thành người có quyền sử dụng đất. Tiền bồi thường về đất thuộc về chủ nhà. Điều người thuê ở lâu năm có được là nhiều chứng cứ hơn về những gì mình đã đầu tư và đang sử dụng.
"Chủ nhà nhận hết, người thuê tự lo." Chủ nhà nhận phần của chủ nhà, nhưng không được nhận thay phần tài sản do người thuê bỏ tiền làm nếu phần đó đã được ghi nhận đúng tên. Cũng không nên giữ lại tiền cọc với lý do nhà bị giải toả đâu phải lỗi của chủ nhà; lý do đó đúng với cả hai phía, vì người thuê cũng không có lỗi.
"Người thuê cứ ở lì thì sẽ được thêm tiền." Ở lại quá ngày bàn giao không làm phát sinh khoản tiền nào, chỉ làm chủ nhà vi phạm nghĩa vụ bàn giao và kéo theo rắc rối cho chính người ở lại. Khi có quyết định có hiệu lực và lịch bàn giao, mọi người trên đất đều phải chấp hành.
"Không có hợp đồng giấy thì không đòi được gì." Thuê miệng vẫn là một giao dịch dân sự. Tin nhắn hẹn tiền nhà, biên nhận chuyển khoản hằng tháng, giấy tờ cư trú tại địa chỉ đó đều là chứng cứ cho thấy có quan hệ thuê. Gom lại sớm, đừng xoá tin nhắn cũ.
Ví dụ giả định: dãy trọ của bà Sáu và quán của anh Lộc
Ví dụ giả định: bà Sáu có một thửa đất mặt đường, phía trước cho anh Lộc thuê mở quán cơm, phía sau là dãy sáu phòng trọ cho công nhân thuê. Thửa đất nằm trọn trong diện thu hồi.
Bà Sáu báo cho người thuê ngay khi nhận thông báo, hứa trả lại cọc vào ngày dọn và hoàn tiền thuê tháng chưa ở. Anh Lộc liệt kê những gì mình đã làm: mái che trước quán, bếp xây, hệ thống hút khói, quầy, bàn ghế. Hai bên thống nhất mái che, bếp xây do anh Lộc làm, ghi rõ trong biên bản kiểm đếm. Bàn ghế, quầy, máy hút khói tháo mang đi được, anh Lộc kê khai để được tính chi phí di chuyển.
Phương án ra, phần đất và dãy trọ tính cho bà Sáu, phần mái che và bếp xây tính cho anh Lộc vì đã ghi đúng từ đầu. Câu chuyện gọn vì hai bên nói trước, có giấy, chứ không vì ai rộng rãi hơn ai.
Câu hỏi thường gặp
Người thuê nhà có được đền bù khi nhà bị giải toả không?
Người thuê không được bồi thường về đất hay căn nhà thuê, vì đó là tài sản của chủ nhà. Người thuê có thể được tính phần tài sản tự đầu tư, chi phí di chuyển tài sản và một số khoản hỗ trợ tuỳ quy định của tỉnh, nên hỏi rõ tổ chức làm nhiệm vụ bồi thường.
Chủ nhà có phải trả lại tiền cọc khi nhà bị thu hồi không?
Hợp đồng không thể tiếp tục vì Nhà nước thu hồi đất, không do lỗi của người thuê, nên người thuê có cơ sở đề nghị nhận lại tiền cọc theo hợp đồng. Hai bên nên thoả thuận ngày trả cọc gắn với ngày bàn giao phòng.
Gác lửng người thuê tự làm thì tiền đền bù tính cho ai?
Phần người thuê tự bỏ tiền làm có thể được tính cho người thuê nếu được ghi nhận đúng trong biên bản kiểm đếm, có hoá đơn và sự xác nhận của chủ nhà. Không ghi từ đầu thì mặc nhiên tài sản trên đất được hiểu là của chủ nhà.
Người thuê có được dự buổi kiểm đếm không?
Người thuê nên đề nghị chủ nhà và tổ kiểm đếm cho có mặt, nhất là khi có tài sản tự đầu tư hoặc máy móc cần di chuyển. Có mặt giúp ghi đúng tên chủ tài sản và kê khai đủ những thứ cần tính chi phí di chuyển.
Thuê mặt bằng kinh doanh có được hỗ trợ ngừng kinh doanh không?
Tuỳ quy định của UBND tỉnh, người đang kinh doanh có đăng ký trên đất bị thu hồi có thể được xét hỗ trợ ổn định sản xuất kinh doanh. Giữ giấy đăng ký kinh doanh và biên lai thuế để chứng minh, rồi hỏi cụ thể với tổ chức làm nhiệm vụ bồi thường.
Hợp đồng thuê còn nhiều năm thì người thuê có đòi chủ nhà bồi thường được không?
Thu hồi đất là sự kiện ngoài ý muốn của cả hai bên nên việc đòi chủ nhà bồi thường cho thời gian còn lại thường khó. Kết quả còn tuỳ điều khoản hợp đồng; khi tiền đầu tư lớn nên hỏi luật sư trước khi thoả thuận.