Câu trả lời thẳng: bắt đầu bằng việc tính tiền sống hằng tháng và tách riêng nó ra, sau đó mới tính tới vốn làm ăn; thử một việc nhỏ, vừa sức, gần với nghề cũ trước khi bỏ khoản tiền lớn. Những nhà mất đất sản xuất mà đứng vững được thường không phải nhà tìm ra nghề mới hay nhất, mà là nhà không để mất tiền đền bù trong năm đầu.
Bài này không chỉ nghề cụ thể, vì nghề nào hợp còn tuỳ tuổi, sức khoẻ, tay nghề và nơi ở mới của từng người. Thay vào đó là cách đi từng bước, cách dùng các khoản hỗ trợ đã có trong phương án, và những hiểu lầm hay làm người mất đất mất luôn cả vốn.
Bước đầu: biết nhà mình đã mất bao nhiêu thu nhập
Trước khi nghĩ làm gì, hãy ghi ra trước đây đất sản xuất mang lại gì cho nhà: lúa, rau, trái cây bán được bao nhiêu mỗi vụ, phần nào nhà tự ăn, gian hàng bán được bao nhiêu mỗi tháng. Cả phần tự ăn cũng phải tính, vì sau giải toả nhà phải đi mua những thứ trước đây tự có.
Con số đó cho biết mỗi tháng nhà đang hụt bao nhiêu. Đó là khoảng trống mà công việc mới phải lấp. Nhiều nhà bỏ qua bước này, rồi chọn một việc làm ra ít hơn chi phí sống mà không biết, cứ âm thầm rút tiền đền bù bù vào cho tới khi cạn.
Cùng lúc, tính chi phí sống ở nơi mới, có thể cao hơn trước vì tiền điện nước, đi lại, mua thực phẩm. Lấy chi phí sống chia ra theo tháng, nhân với một khoảng thời gian an toàn mà nhà cần để chuyển đổi, đó là khoản tiền sống phải để riêng, không đem làm vốn.
Ví dụ giả định với số tròn dễ nhẩm: nếu chi phí sống của nhà ở nơi mới là mười đơn vị mỗi tháng và nhà cần khoảng hai năm để có nguồn thu ổn định, thì khoản tiền sống cần để riêng là hai trăm bốn mươi đơn vị. Phần tiền đền bù còn lại sau khi trừ chỗ ở và khoản này mới là phần có thể tính làm vốn. Nhiều nhà nhẩm xong mới thấy phần làm vốn nhỏ hơn mình tưởng, và đó là điều tốt khi biết sớm.
Hiểu lầm hay gặp và hiểu đúng
Hiểu lầm: "Có vốn trong tay thì phải làm ngay, để lâu tiền mất giá." Hiểu đúng: tiền đền bù không có nhiệm vụ sinh lời trong năm đầu. Bỏ vốn vội vào một việc chưa hiểu mới là cách mất tiền nhanh nhất. Chậm vài tháng để học, để thử, hiếm khi làm nhà nghèo đi.
Hiểu lầm: "Nghề ai cũng làm được thì mình cũng làm được." Hiểu đúng: một việc trông dễ (mở quán, chạy xe, buôn bán nhỏ) thường đông người làm, cạnh tranh cao, cần kinh nghiệm mà người mới không thấy. Thử làm thuê hoặc phụ việc ở chỗ khác một thời gian trước khi tự mở.
Hiểu lầm: "Mua máy móc, xe cộ trước rồi tính sau." Hiểu đúng: tài sản mua vội là khoản tiền khó lấy lại nhất. Bán lại máy móc, xe cộ thường mất giá nhiều. Chỉ mua khi đã có việc chắc chắn, đã biết thu nhập nuôi được khoản đầu tư đó.
Hiểu lầm: "Người lớn tuổi mất đất là hết đường làm." Hiểu đúng: người lớn tuổi có kinh nghiệm, có quan hệ, có tay nghề cũ. Nhiều người làm tiếp việc gần nghề cũ ở quy mô nhỏ hơn, hoặc làm những việc cần sự cẩn thận và kinh nghiệm. Điều quan trọng là việc vừa sức khoẻ.
Hiểu lầm: "Đền bù xong là hết, không còn ai giúp gì nữa." Hiểu đúng: ngoài khoản tiền trong phương án, còn có trung tâm dịch vụ việc làm, các hội, đoàn thể và chương trình của địa phương. Phần lớn chỉ giúp được khi mình chủ động tìm tới và hỏi.
Đi từng bước: từ thử nhỏ tới làm thật
Bảng dưới không chỉ nghề nào, chỉ trình tự đi cho đỡ rủi ro. Mỗi nhà điền việc của mình vào.
| Giai đoạn | Làm gì | Bỏ ra bao nhiêu | Biết được gì |
|---|---|---|---|
| Tìm hiểu | Hỏi người đang làm việc đó, đi xem chỗ họ làm, ghi chép thu chi của họ | Gần như không tốn gì | Việc có hợp sức, hợp tay mình không |
| Học | Học nghề, học thêm kỹ năng; dùng khoản hỗ trợ chuyển đổi nghề nếu có | Phần nhỏ, ưu tiên khoản hỗ trợ | Mình làm được tới đâu |
| Làm thuê, phụ việc | Làm cho người khác một thời gian | Không bỏ vốn, có thu nhập | Khách, giá, khó khăn thật của nghề |
| Thử nhỏ | Tự làm ở quy mô nhỏ, ít hàng, ít máy | Một phần nhỏ của khoản làm vốn | Thu có đủ bù chi không |
| Làm thật | Mở rộng khi đã thấy thu bù được chi | Theo kế hoạch, không vượt khoản đã tách | Có nguồn thu đều |
Mỗi giai đoạn nên có một điểm dừng: nếu sau một khoảng thời gian thu vẫn không bù chi, dừng lại xem xét thay vì bỏ thêm vốn. Biết dừng đúng lúc giữ được phần lớn tiền đền bù.
Những nơi giúp được ngoài tiền đền bù
Khoản hỗ trợ chuyển đổi nghề trong phương án là tiền; nhưng người mất đất sản xuất còn cần thông tin, lớp học, người chỉ việc. Những thứ đó nằm ở chỗ khác, và ít ai tự tìm tới. Trung tâm dịch vụ việc làm của tỉnh là nơi đầu tiên nên hỏi: ở đó có thông tin tuyển dụng, tư vấn chọn nghề, giới thiệu lớp học nghề ngắn hạn, và có khi có chương trình riêng cho người bị thu hồi đất.
Hội nông dân, hội phụ nữ, đoàn thanh niên ở nơi ở mới thường biết các lớp tập huấn, tổ hợp tác, chương trình hỗ trợ sinh kế đang có ở địa phương. UBND cấp xã nắm danh sách các chương trình của Nhà nước, kể cả vay vốn ưu đãi theo chương trình nếu có, nhưng vay hay không là chuyện phải cân nhắc kỹ với sức trả nợ của nhà. Một câu hỏi lịch sự mở được nhiều cửa: "Nhà em mất đất sản xuất vì giải toả, ở đây có lớp học nghề hay chương trình giới thiệu việc làm nào phù hợp với người tuổi như em không?"
Đừng bỏ qua người quen trong nghề cũ. Thương lái từng mua rau của mình, chủ vựa, người bán vật tư nông nghiệp đều biết ai đang cần người, chỗ nào thiếu hàng. Nhiều người mất đất tìm được việc đầu tiên qua chính những mối quen này, không qua thông báo tuyển dụng nào.
Danh sách kiểm trước khi bỏ vốn vào một việc mới
Trả lời được hết các dòng dưới đây rồi mới bỏ tiền. Còn dòng nào chưa trả lời được thì chưa vội.
- Đã để riêng khoản tiền sống đủ cho khoảng thời gian chuyển đổi, không đụng vào khoản đó.
- Đã hỏi ít nhất vài người đang làm đúng việc này về thu, chi, khó khăn thật.
- Đã làm thử, làm thuê hoặc phụ việc trong nghề này một thời gian.
- Biết rõ khách hàng là ai, bán ở đâu, cạnh tranh với ai.
- Đã tính chi phí hằng tháng (mặt bằng, nguyên liệu, công) và mức thu tối thiểu để không lỗ.
- Đã quyết trước nếu sau một khoảng thời gian không đạt thì dừng lại.
- Cả nhà đã cùng bàn, người bỏ công sức nhiều nhất đồng ý.
- Không dùng tiền vay thêm, không góp chung với người mới quen.
Danh sách này áp cho cả việc lớn lẫn việc nhỏ. Mở một quán nước vỉa hè cũng cần đi qua những câu hỏi đó, chỉ là nhanh hơn.
Ví dụ giả định: anh Hải và vườn rau
Anh Hải trước có mấy sào trồng rau bán ở chợ gần nhà. Đất bị thu hồi, nhà nhận tiền, dọn tới khu mới không còn đất trồng. Bạn bè rủ anh góp vốn mở một cơ sở dịch vụ, nghe lãi lắm. Anh chưa vội. Anh ghi ra mỗi tháng vườn rau từng nuôi nhà được bao nhiêu, để riêng khoản tiền sống đủ cho một thời gian dài, rồi đi làm thuê cho một vựa rau ở chợ đầu mối gần khu mới.
Sau một thời gian, anh biết giá cả, biết mối hàng, biết người bán lẻ cần gì. Anh dùng khoản hỗ trợ chuyển đổi nghề học thêm về bảo quản rau, rồi thuê một sạp nhỏ, nhận rau từ các vựa bỏ mối cho quán ăn. Thu nhập ban đầu thấp hơn hồi có vườn, nhưng đủ sống và tăng dần. Khoản tiền đền bù còn gần nguyên.
Trong cả quá trình, anh giữ thói quen ghi sổ thu chi mỗi ngày, kể cả những ngày lỗ. Cuối mỗi tháng anh ngồi với vợ xem lại, quyết định có mở rộng không. Nhờ có sổ, khi một mối hàng lớn đòi anh nhập nhiều hơn và trả chậm, anh nhìn con số và từ chối, tránh được một khoản nợ khó đòi.
Điều đáng học ở anh Hải không phải nghề rau, mà là việc đi từ nghề cũ, học trước, làm thuê trước, rồi mới bỏ vốn nhỏ. Người bạn rủ góp vốn ban đầu, sau đó không giữ được cơ sở.
Người lớn tuổi, phụ nữ ở nhà: những con đường riêng
Người ngoài năm mươi, sáu mươi mất đất thường khó học nghề mới hoàn toàn và khó xin việc làm công. Hướng hợp hơn thường là việc gần với kinh nghiệm cũ, làm ở nhà hoặc gần nhà, không đòi sức nặng: trồng rau trong chậu, chăm cây cảnh, làm đồ ăn bán lẻ, nhận trông coi, làm việc nhỏ cho người trong khu. Thu nhập không cao, nhưng giúp người lớn tuổi có việc, có tiếng nói trong nhà, không cảm thấy mình thừa.
Phụ nữ ở nhà chăm con, trước đây vừa làm vườn vừa trông con, sau giải toả có thể mất cả việc lẫn chỗ trông con thuận tiện. Những việc linh hoạt về giờ giấc, làm được ở nhà, là lựa chọn nên tính. Hỏi hội phụ nữ ở nơi mới về các lớp học, chương trình hỗ trợ việc làm cho phụ nữ.
Nếu nhà có người thuộc hộ nghèo, hộ khó khăn, gia đình chính sách, có thể có thêm chính sách hỗ trợ. Khi chưa rõ mình thuộc diện nào, hoặc khi khoản hỗ trợ của nhà bị tính thiếu so với hoàn cảnh, hỏi luật sư trên AI Cố Vấn hoặc trợ giúp pháp lý để được xem hồ sơ cụ thể.
Câu hỏi thường gặp
Mất đất sản xuất sau giải toả thì nên bắt đầu làm gì trước?
Tính xem đất trước đây mang lại bao nhiêu thu nhập, tính chi phí sống ở nơi mới, rồi tách riêng khoản tiền sống đủ cho thời gian chuyển đổi. Sau đó mới tìm hiểu, học và thử một việc mới ở quy mô nhỏ trước khi bỏ vốn lớn.
Có nên dùng tiền đền bù mở cửa hàng hoặc mua xe để làm ăn ngay không?
Không nên vội. Tài sản mua vội là khoản khó lấy lại nhất. Nên làm thuê hoặc phụ việc trong nghề đó một thời gian để biết khách, giá và khó khăn thật, chỉ bỏ vốn khi đã thấy thu bù được chi.
Mất đất sản xuất thì hỏi việc làm ở đâu?
Trung tâm dịch vụ việc làm của tỉnh là nơi nên hỏi đầu tiên về tuyển dụng, tư vấn chọn nghề và lớp học nghề ngắn hạn. Hỏi thêm UBND cấp xã, hội nông dân, hội phụ nữ ở nơi mới về chương trình hỗ trợ sinh kế đang có, và đừng bỏ qua người quen trong nghề cũ.
Có nên vay thêm để làm ăn sau khi nhận tiền đền bù không?
Nên rất thận trọng. Chỉ tính tới vay khi đã thử việc đó ở quy mô nhỏ, thấy thu bù được chi và biết chắc nguồn trả nợ. Không vay để mở rộng một việc chưa từng làm, và không dùng khoản tiền sống đã để riêng làm vốn đối ứng.
Người lớn tuổi mất đất thì có thể làm gì để có thu nhập?
Hướng hợp thường là việc gần với kinh nghiệm cũ, làm ở nhà hoặc gần nhà, không đòi sức nặng, quy mô nhỏ. Quan trọng là vừa sức khoẻ và không bỏ vốn lớn. Nên hỏi thêm chính sách hỗ trợ cho người cao tuổi, hộ khó khăn ở nơi mới.
Bạn bè rủ góp vốn làm ăn bằng tiền đền bù thì có nên nhận lời không?
Nên thận trọng. Góp vốn chung với người chưa từng làm ăn cùng, vào một việc mình chưa hiểu, là cách mất tiền rất hay gặp sau giải toả. Nếu vẫn muốn, chỉ góp phần nhỏ trong khoản làm vốn đã tách, có giấy tờ rõ ràng và đã tự tìm hiểu việc đó.